Miasto i Muzeum

Muzeum we wnętrzu historycznego miasta – konflikt czy harmonia?

Dzisiejsza obecność muzeów w polskich miastach wymaga nowego zdefiniowania ich roli. Wymaga wznowienia dyskusji o niej. W dyskusji tej muszą wziąć udział muzealnicy, architekci, urbaniści, konserwatorzy, ale także samorządowcy i antropolodzy kultury. Jedno nie ulega wątpliwości. Nie ma konfliktu we wspólnym przekonaniu, że muzea muszą stać się nowoczesnymi instytucjami kultury, reagującymi na bezsprzeczne zmiany świadomości antropologicznej.

Tylko z pozoru pytanie zawarte w tytule jest prowokacją. I tylko z pozoru odpowiedź, wskazująca na brak konfliktu między obecnością muzeum w mieście (zwłaszcza historycznym) a dzisiejszymi funkcjami miasta, jest oczywista. Przemiany społeczno ustrojowe ostatnich dwóch dekad, a szczególnie ostatniej dekady, zmieniły w sposób istotny relacje pomiędzy miastem a obecnym w nim muzeum. Proces ten stał się przedmiotem dynamicznej dyskusji środowisk muzealniczych, dotyczącej nie tylko doktryny konserwatorskiej i nowych kreacji architektonicznych, ale również wymiaru społecznego muzeum.

Niniejszy artykuł porusza, o czym jestem przekonany, kwestie o charakterze ogólnym, dotyczące wielu polskich muzeów. Zrodził się jednak głównie z doświadczeń krakowskich, a najbardziej z doświadczeń pracy i zarządzania Muzeum Historycznym Miasta Krakowa.

Co do zasady pomiędzy miastem a obecnym w nim muzeum wciąż dominuje reguła sojuszu i synergii. Muzea są nośnikiem atrakcyjności turystycznej miasta, uzupełnieniem wiedzy o nim, naturalnym zapleczem dla miejskich wydarzeń kulturalnych. Muzea ze swoim potencjałem wiedzy i kolekcji stanowią naturalną promocję miasta w wymiarze nie tylko turystycznym, ale także wizerunkowym i gospodarczym. Nie sposób nie zauważyć jednak, że w relacjach miasto – muzeum pojawia się obecnie kilka czynników rodzących nieporozumienia lub wręcz konflikty, a ich osią są często zabytki, stosunek do nich i rozumienie ich roli oraz wartości. Być może problemy te dostrzega dzisiaj jedynie wąskie grono muzealników i menedżerów kultury, ale istnieje obawa, że bez zdefiniowania obszarów wątpliwości dojdzie do istotnego rozziewu we wzajemnym rozumieniu się i koegzystencji. Musimy koniecznie wziąć pod uwagę, że miasta, szczególnie większe i dysponujące poważnym bagażem dziedzictwa historycznego, są dzisiaj poważnymi graczami na polu działalności kulturalnej.

Ustawa o samorządach gminnych z 8 marca 1990 roku w artykule 7.1.9 wyraźnie precyzuje, że powoływanie i utrzymywanie instytucji kultury – w tym muzeów – należy do zadań własnych gminy. Jeszcze dobitniej precyzuje ten zakres zadań gminy Ustawa o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej z 25 października 1991 roku w artykule 9.1 i 9.2: „1. Jednostki samorządu terytorialnego organizują działalność kulturalną, tworząc samorządowe instytucje kultury, dla których prowadzenie takiej działalności jest podstawowym celem statutowym. 2.

Prowadzenie działalności kulturalnej jest zadaniem własnym jednostek samorządu terytorialnego o charakterze obowiązkowym”. Z tego zapisu wynika niezwykle silne usytuowanie w miastach instytucji kultury – w tym muzeów. Równocześnie jednak wynikają z niego oczywiste uprawnienia samorządów gminnych do określania kierunku działalności powołanych instytucji. Władze miejskie posiadają też istotne instrumenty, aby wpływać w jakiejś mierze na profil działalności tych instytucji kultury, które wprawdzie podlegają innemu szczeblowi władzy samorządowej lub państwowej, ale poprzez usytuowanie na obszarze gminy miejskiej uczestniczą w życiu kulturalnym miasta.

Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, oddział Fabryka Schindlera – fragment ekspozycji Kraków – czas okupacji 1939-1945
©Muzeum Historyczne Miasta Krakowa

Gdzie więc należy dopatrywać się nieporozumień i konfliktów? Muzea stały się potężnymi czynnikami zmian społecznych, kulturowych i urbanistycznych, co rodzi coraz większe oczekiwania wobec nich. Problem polega na tym, że oczekiwania zewnętrzne zorientowane są w pierwszym rzędzie na efekt zmiany i sukcesu, a to rodzi okazję do konfliktu pomiędzy tym oczekiwaniem a rozumieniem istoty działalności muzeum przez muzealników. Ze swej natury bowiem muzeum jako instytucja trwałej ochrony dóbr kultury lęka się zmian, a słowo sukces – miłe każdemu człowiekowi – ma dla muzealnika nieco inne znaczenie. Przechodząc na pole działalności, jakim jest kolekcjonerstwo, czyli szeroko rozumiane zarządzanie muzealiami, musimy uznać, że dla muzealnika sukcesem jest pozyskanie i urządzenie takiej powierzchni magazynowej, na której warunki konserwatorskie pozwolą na wieloletnie i bezpieczne przechowywanie zabytków. Z punktu widzenia oczekiwań zewnętrznych ten sukces muzeum jest osiągnięciem niewystarczającym, a nawet dowodem na brak zrozumienia potrzeb społecznych ze strony kadr muzealnych, które z niejasnych powodów chronią przed żądnym wiedzy społeczeństwem muzealne obiekty i zamykają je w klatkach magazynów. Bezcenne zabytki, otoczone mgiełką tajemnicy skarby, zamknięte w muzealnych szafach, stanowią łatwy kąsek dla dziennikarskich sensacji w sezonie ogórkowym. Tenor tych artykułów jest niewątpliwie mocno irytujący i niebezpieczny dla środowiska muzealnego. W nomenklaturze obowiązującej w Unii Europejskiej szermuje się w tym wypadku jak najbardziej uzasadnioną ideą zrównoważonego rozwoju. W praktyce oznacza to jednak między innymi, że taka inwestycja jak nowe magazyny muzealne nie ma żadnych szans na dofinansowanie ze środków unijnych. Ich powstanie jest rozwojem niezrównoważonym, zamkniętym na oddziaływanie społeczne, nie służy miastu ani jego mieszkańcom. Służy więc tylko muzealnikom? Znak zapytania stawiam tu celowo. Przykładem takiego rozumienia roli muzeum jest problem braku magazynów w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa. W pozyskanym od gminy, nieukończonym i nieużywanym skrzydle szkoły przy ulicy Księcia Józefa 336 zaplanowaliśmy właśnie utworzenie magazynów. Nie relacjonując historii tej inwestycji, która w tym roku została szczęśliwie rozpoczęta, chcę tylko dodać, że obecnie nosi ona nazwę: Thesaurus Cracoviensis – Centrum Konserwacji, Digitalizacji i Przechowywania Zbiorów. Bez wątpienia ta nazwa i napisany tym językiem wniosek o dofinansowanie ma realne szanse na uzyskanie wysokiej punktacji jako projekt zrównoważonego rozwoju. Nie chodzi tu jednak o sam język. Chodzi o myślenie w nim ukryte. Myślenie z jednej strony ważne, z drugiej strony niebezpieczne, bowiem zabytkowi w muzeum odbiera wartość samą w sobie i przenosi ją na atrakcyjne i kolorowe opakowanie.
W innym aspekcie działalności muzealnej należy zauważyć, że z jednej strony kreacje muzealne stały się ważnymi inwestycjami gospodarczymi, a nawet politycznymi. Samorządy gminne w sposób jak najbardziej uzasadniony i słuszny zadają pytania o rentowność utrzymywanych przez siebie instytucji, dopłatę do jednego zwiedzającego itp. Z drugiej strony jednak gołym okiem widać zaczyny konfliktu pomiędzy ochroną dziedzictwa – stanowiącą naturalną misję muzeów na świecie – a koniecznością osiągnięcia przez muzea takiej sprawności, aby mogły uczestniczyć w gospodarczej grze rynkowej. Cienka czerwona linia pomiędzy komercjalizacją a gospodarnością jest tutaj często przekraczana lub niedostrzegana. Tego rodzaju napięcia na pewno szczególnie odczuwają osoby zarządzające muzeami, które przed organizatorem chwalą się bądź tłumaczą z wyników finansowych, ujętych w rubryce „dochody własne”, a od kadry muzealnej odbierają sygnały sprowadzające się do emocjonalnie wypowiadanej tezy: „Nie jesteśmy tu po to, by zarabiać!”. W tym dialogu rola zabytku jest ukryta, ale istotna. Pieczołowite pochylanie się nad zabytkiem, troska o niego, konserwacja i rewitalizacja ma konkretny wymiar po stronie kosztów, a nie dochodów instytucji.

Podziemia Rynku, oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, trasa turystyczna Śladem europejskiej tożsamości Krakowa, prezentująca średniowieczny Kraków przy wykorzystaniu nowoczesnych technologii
© Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Projekt architektoniczny i architektura wnętrz: prof. arch. Andrzej Kadłuczka z zespołem Studia Archeon, koncepcja i scenariusz merytoryczny: dr Cezary Buśko z zespołem Archeologia B.C., aranżacja trasy: art. Marcin Pietuch, art. Mieczysław Bielawski, art. Tomasz Salwierz z zespołem Konsorcjim Trias

Otwarte pole do konfliktu to eksploatacja przez muzea zabytków architektonicznych. Jakże często jest to konflikt wewnętrzny. Większość polskich muzeów ma swoją siedzibę w budynkach zabytkowych, które w rozmaity sposób adaptowane zostały do celów muzealnych. Szczególny charakter obecności w budynku zabytkowym dotyczy muzeów zlokalizowanych w historycznych miastach. Instytucje te zajmują najczęściej budynki o szczególnej wartości i znaczeniu; zwykle budowle będące ikonami miasta, regionu czy nawet kraju. Decyzje o takiej, a nie innej lokalizacji miejskich muzeów są często stare, sięgające nawet XIX wieku lub pierwszych dekad powojennych. Oczekiwania społeczne wobec ówczesnych muzeów uzasadniały takie decyzje. Zabytkowy budynek, stanowiący suis generis muzealium samo w sobie, korespondował znakomicie z muzeum, w którym panowała atmosfera sacrum, podzielona harmonijnie na przestrzeń dla „ludu” (wystawa) i dla „kapłanów” (pracownie naukowe i konserwatorskie). Współczesne globalne przemiany społeczno ustrojowe generują wobec muzeów nowe potrzeby. Muzeum staje się miejscem spędzania czasu, konkurując z arenami igrzysk XXI wieku, którymi są galerie handlowe, parki tematyczne i snujące woń popcornu multipleksy. Konkurencja ta dotyczy tylko w pewnym zakresie przestrzeni gospodarczej, ale przede wszystkim przestrzeni egzystencjalnej. Muzea walczą o człowieka, który zarażony wszechogarniającym wirusem konsumpcjonizmu, gubi swoją tożsamość i głębszy wymiar własnej wartości. Muzea podejmują ten konieczny trud, stając się – zgodnie z terminologią jednego ze współczesnych filozofów Petera Sloterdijka – „innym miejscem”, czyli miejscem, które pozwala „zdobywać dystans wobec reszty świata”1. Aby wytrwać na froncie tej nierównej pod względem ekonomicznym walki, muzea muszą uzupełniać swoje programy funkcjonalno architektoniczne o przestrzenie gastronomiczne, rozrywkowe i audiowizualne. Stwarza to podwójny problem. Z jednej strony muzealnicy muszą nasycać mądrą i zweryfikowaną treścią te nowe przestrzenie swojej aktywności, z drugiej muszą rozwiązywać konflikty pomiędzy koniecznością ochrony substancji zabytkowej swoich budynków a koniecznością ich gruntownych rekonstrukcji i redefinicji wynikających z nowych potrzeb.

Znakomitym poligonem, a nawet – powiem więcej – teatrem wojny toczonej wewnątrz naszego muzeum był długi proces powstawania koncepcji i projektu budowlanego pałacu Krzysztofory, głównej siedziby Muzeum Historycznego Miasta Krakowa i jednego z najcenniejszych założeń miejsko pałacowych w Polsce. Ten niezwykły zabytek stanowi wprost rozrzutne nagromadzenie rozmaitych wartości dziedzictwa kulturowego. Wielowarstwowe polichromie, datowane na okres od XV do początków XX wieku. Detal kamieniarski od wczesnego średniowiecza po czasy nowożytne i nowoczesne. Znakomite kreacje rzeźbiarskie, łączone z nazwiskiem Baltazara Fontany, coraz rzadziej spotykana pałacowa stolarka, relikty średniowiecznych bruków i najwcześniejszej zabudowy murowanej w przedlokacyjnej Polsce. Cenne piece kaflowe i paleniska średniowieczne. Tak ukształtowany pałac, którego początki sięgają murowanej baszty z drugiej połowy XIII wieku, a który w każdym następnym stuleciu przechodził znaczące przemiany architektoniczne i własnościowe, stał się w roku 1964 główną siedzibą Muzeum Historycznego. W latach 1979–2005 w amfiladowych salach pierwszego piętra funkcjonowała wystawa stała Z dziejów i kultury Krakowa. Pozostałe kondygnacje wypełniała niewielka przestrzeń wystaw czasowych, biura, pracownie, warsztaty i magazyny. W ten oto sposób jedna szósta powierzchni pałacu przeznaczona była do użytku publicznego i pełniła służbę na rzecz historii Krakowa. Od roku 2003 dojrzewała i kształtowała się w łonie zespołu muzealnego konieczność zmiany tej sytuacji. W następnych latach, w długim i często bolesnym procesie zrodził się projekt, którego zadaniem było pogodzić konieczność ochrony bezcennego dziedzictwa z funkcjonalnością muzeum. Projekt ten powstał w pracowni Marka Cempli, architekta i badacza historii architektury, harmonijnie łączącego kunszt projektanta z doskonałym wyczuciem konserwatorskim. Dzieło, które powstało, oczywiście z nieustannym udziałem muzealników, stanowi kompromis i efekt wielu rozwiązanych konfliktów, zdających się czasem kwadraturą koła. W efekcie otrzymaliśmy rozwiązanie nowoczesne, satysfakcjonujące i spełniające nasze potrzeby funkcjonalne, ale wciąż towarzyszyło nam i towarzyszy pewne poczucie niedosytu. Pomiędzy doktryną konserwatorską i wewnętrzną potrzebą wyrażenia siebie w architekturze wciąż musieliśmy budować w sobie poczucie równowagi. Od roku 2006 trwa równie bolesny i skomplikowany remont pałacu. Oprócz problemów finansowych naszą uwagę i energię pochłaniają nieustanne komisje konserwatorskie, badania i radosne odkrycia, będące nierzadko sensacjami. Do takich należą z pewnością polichromie o motywach roślinnych w piwnicach pałacu, zachowane kompletnie zewnętrzne lica i detal architektoniczny przedproży z XIV wieku oraz odkryta niedawno na fasadzie wnęka z resztkami figury św. Krzysztofa, zaginionego patrona pałacu. Te radosne i ekscytujące dla badaczy i historyków Krakowa fakty mają oczywiście drugie dno – rosnącą krzywą funkcji czasu i kosztów remontu. I oczywiście stałą konieczność zmieniania koncepcji wystawienniczej dostosowywanej do obecnego stanu wiedzy o pałacu. Trudno o bardziej wyrazisty przykład konfliktu w sercu historycznego miasta.

Wnętrze Starej Synagogi na krakowskim Kazimierzu, oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa
©Muzeum Historyczne Miasta Krakowa

Istotny konflikt wiąże się też z coraz powszechniejszym oczekiwaniem od muzeów, aby były organizatorem imprez o charakterze masowym, dla których areną lub zapleczem stają się zabytkowe siedziby. Konflikt ten dotyczy często liczby użytych decybeli, a czasami wyraża się sporem pomiędzy doktryną konserwatorską, wskazującą na konieczność ograniczenia liczby zwiedzających, a naturalnym pędem do sukcesu mierzonego frekwencją. Świadkiem tego rodzaju konfliktu jest niewątpliwie Wieża Ratuszowa w Krakowie, jeden z częściej odwiedzanych oddziałów naszego muzeum. Atrakcyjność Rynku Głównego dla wszelkiego rodzaju imprez masowych przypisała wieży rolę zaplecza dla tych wydarzeń. O ile samo udostępnianie pomieszczeń dawnego skarbca na parterze na garderoby dla artystów nie jest krępujące, a nawet zawiera szczyptę ekscytacji, o tyle megawaty emitowane w czasie coraz częstszych koncertów są już bardzo kłopotliwe. Kłopotliwe też staje się funkcjonowanie obiektu, nader często zamkniętego dla turystów przez bariery otaczające estrady. Podjęta przez władze miasta rewitalizacja innych placów miejskich, które powoli stają się równie atrakcyjnymi miejscami wydarzeń masowych, częściowo rozwiązuje problem. Zmniejsza się częstotliwość tych imprez w jednym miejscu i synergia niekorzystnych działań. Nie stanowi to jednak rozwiązania konfliktu, który staje się immanentną częścią miejskiej codzienności.

Do wyliczonych obszarów konfliktów chciałbym dodać jeszcze jeden, wiążący się bezpośrednio z zabytkowym charakterem obiektów muzealnych. Wejście Polski do Unii Europejskiej, poprzedzone dekadą dojrzewania do tego kroku, było procesem odkrywania naszego kraju jako atrakcyjnego miejsca na globalnej mapie turystycznej. W Krakowie szczególnym obszarem odkrytym na nowo jest dziedzictwo tutejszej gminy żydowskiej. Narracja o tej społeczności prowadzona jest w naszym muzeum od dawna. Od roku 1958, kiedy otwarto oddział judaistyczny Muzeum Historycznego Miasta Krakowa w Starej Synagodze na Kazimierzu, przez całe lata, co dobrze pamiętam z pierwszych lat mojej pracy, frekwencja w tym oddziale była symboliczna. Po roku 1989 w ciągu kilku lat nastąpił przełom. W połowie lat dziewięćdziesiątych Stara Synagoga stała się frekwencyjną „lokomotywą” turystycznego Krakowa, osiągając wreszcie w połowie pierwszej dekady XXI wieku kres swoich możliwości recepcyjnych. Małe wnętrze synagogalne, z dwiema salami kobiet i śpiewaków, stanowi barierę dla zwiedzających w liczbie powyżej stu tysięcy rocznie. W ten oto sposób obiekt zabytkowy stawia sam z siebie opór i wskazuje na konieczność szukania nowych rozwiązań. Tym rozwiązaniem jest idea budowy nowego gmachu muzealnego na działce położonej na zapleczu Starej Synagogi, w przestrzeni zajętej w średniowieczu przez miejskie fortyfikacje Krakowa. Nowa kreacja w sercu historycznego miasta to kolejny obszar potencjalnego konfliktu. Nie poruszam go, bo problemy nowych kreacji architektonicznych stanowią odrębny temat.

Wymienione wyżej obszary potencjalnego konfliktu wskazują na to, że dzisiejsza obecność muzeów w polskich miastach wymaga nowego zdefiniowania ich roli. Wymaga wznowienia dyskusji o niej. W dyskusji tej muszą wziąć udział muzealnicy, architekci, urbaniści, konserwatorzy, ale także samorządowcy i antropolodzy kultury. Jedno nie ulega wątpliwości. Nie ma konfliktu we wspólnym przekonaniu, że muzea muszą stać się nowoczesnymi instytucjami kultury, reagującymi na bezsprzeczne zmiany świadomości antropologicznej. Po naszej – muzealników – stronie leży odpowiedzialność za to, aby muzea nie stały się „nie miejscami”. W misji naszego muzeum zapisaliśmy między innymi: „Jesteśmy po to, by kształtować człowieka świadomego swej tożsamości”. Nie miejsca takiej świadomości nie kształtują. Jak twierdzi Marc Augé, nie miejsce „nie kreuje ani indywidualnej tożsamości, ani relacji międzyludzkich”2. Starania o ten wymiar naszej działalności warte są w moim przekonaniu podjęcia zmagań, aby rozwiązać konflikty, których naturę i podstawy starałem się zarysować.