Słowacja - Slovensko - Slovakia

Tym, co interesuje nas najbardziej, są historia i współczesność Słowaków odzwierciedlone w kulturze i w tożsamości. Z okien naszej redakcji w pogodne dni widujemy na horyzoncie sylwetę Babiej Góry, toteż przy tworzeniu tego numeru towarzyszyła nam intencja, aby pośród swoich bliższych i dalszych sąsiadów Słowacja i jej kultura były nie tylko lepiej widoczne, ale i lepiej rozumiane.
W numerze piszą między innymi: Vladímir Beskid, Dana Bořutová, Juraj Buzalka, Magdalena Bystrzak, Rudolf Chmel, Mária Ferenčuhová, Naďa Hrčková, Andrzej S. Jagodziński, Ľubica Kobová, Milan Lasica, Rafał Majerek, Peter Michalík, Miroslav Michela, Maria Pötzlová Malíková, Magda Vášáryová.

    • 1
      Od redakcji
      Jacek Purchla, Magda Vášáryová

      Kiedy przed bez mała dziesięciu laty zorganizowaliśmy wspólnie w Międzynarodowym Centrum Kultury spotkanie intelektualistów słowackich i polskich, opatrzyliśmy je prowokacyjnym pytaniem: "Kim są Słowacy?".
      Niepodległa Republika Słowacka miała wtedy za sobą dekadę istnienia, ale bliskie sąsiedztwo naszych krajów nie przekładało się wprost na bliską wzajemną znajomość. To, że Polacy nie byli w tej kwestii wyjątkiem i sprawy podobnie się miały w odniesieniu do innych sąsiadów Słowacji, uprzytomnił nam wówczas profesor Csaba G. Kiss.
      Kolejna dekada wzbogaciła nasze sąsiedztwo o nowy wymiar – Wspólnoty Europejskiej, której staliśmy się pełnoprawnymi podmiotami. Dziś na przebytą drogę patrzymy jak na success story, choć naszą uwagę coraz mocniej przykuwa kryzys i towarzyszące mu obawy. Nie da się od nich uciec, komponując numer starający się przybliżyć Słowację dzisiejszą. Niemniej tym, co interesuje nas najbardziej, są historia i współczesność Słowaków odzwierciedlone w kulturze i w tożsamości.
      Z okien naszej redakcji w pogodne dni widujemy na horyzoncie sylwetę Babiej Góry, toteż przy tworzeniu tego numeru towarzyszyła nam intencja, aby pośród swoich bliższych i dalszych sąsiadów Słowacja i jej kultura były nie tylko lepiej widoczne, ale i lepiej rozumiane.

    • 4
      Mamy na oku

  • Słowacja
    • 12
      W poszukiwaniu straconej Słowacji
      Magda Vášáryová

      Chętnie zrezygnowaliśmy nie tylko z królów i zamkowej szlachty, ale i z tych oświeconych, z rzemieślników i kupców miejskich, czyli wszystkich tych, którzy nie pasowali do mitu o naszym plebejskim, wiejskim rodowodzie.

    • 22
      Kim są Słowacy? Odrodzeniowe źródła słowackiej tożsamości
      Rafał Majerek

      Odnalezienie świadectw dawnej obecności narodu słowackiego na arenie dziejów było zadaniem trudnym; udowodnienie własnego istnienia w historii wymagało odrzucenia stricte racjonalnych przesłanek i zwrócenia się w stronę mitu.

    • 30
      Dwie Słowacje
      Rudolf Chmel

      Parafrazując Witolda Gombrowicza i wykorzystując niektóre jego sformułowania, można powiedzieć, że również Słowaka trzeba było obronić przed Słowacją. Wyrwać go z ciasnej, lokalnej rzeczywistości i sprawić, by stał się wolny i dojrzały duchem, zdolny do poradzenia sobie z historią i światem.

    • 40
      O przyszłości pewnej koncepcji
      Juraj Buzalka

      Państwo narodowe nie jest ani powszechnym, ani historycznie trwałym sposobem ludzkiego współżycia. Jego najstarsze zachodnioeuropejskie warianty nie liczą nawet dwustu lat. Rozwój słowackiego społeczeństwa można analizować na tle dłużej trwających procesów.

    • 52
      Odtwarzanie i utrwalanie przeszłości. Uwagi na marginesie kilku dyskusji o słowackiej historii
      Miroslav Michela

      Dla każdego społeczeństwa charakterystyczne jest dążenie do objęcia władzy nad pamięcią oraz kontrola nad konstruowaniem obrazu przeszłości, co prowadzi do wysiłków na rzecz ustabilizowania jedynego ideologicznego (np. narodowego) dyskursu i modelu symboli. Wyzwaniem dla dzisiejszej historiografii jest zatem rola, jaką będzie odgrywała w tym procesie.

    • 66
      Peter Michalík

      Trzy pomniki: totalitarnego wodza, habsburskiej monarchini i słowackiego budziciela narodowego, mają własną, każdy inną, historię powstania, ale łączy je ambicja przewartościowania obrazu miasta.

    • 73
      Śladami losów muzyki słowackiej
      Naďa Hrčková

      Otakar Zich podaje wręcz metodyczne instrukcje, jak powinien tworzyć kompozytor słowacki. Powinien: znać pieśń ludową, wychodzić od języka narodowego, być rodowitym Słowakiem i umieć sprostać wymogom muzyki współczesnej, przede wszystkim jednak musi „wystrzegać się właściwego epoce czystego eksperymentu…”, ponieważ „młoda, rodząca się dopiero muzyka nie ma jeszcze solidnych fundamentów…”.

    • 86
      Messerschmidt – twórca zapomniany?
      Maria Pötzlová-Malíková

      Rzeźbiarzowi Franzowi Xaveremu Messerschmidtowi przysługuje prominentne miejsce wśród artystów środkowoeuropejskich końca XVIII wieku. Zasługuje on na uznanie już choćby ze względu na klasę swej twórczości oraz zdolność nadążania za wszystkimi zmianami poglądów estetycznych swoich czasów. Ramy epoki, w których musieli się zmieścić wszyscy inni członkowie jego pokolenia, Messerschmidt przekracza w swoich Charakterach.

    • 94
      Architektura słowacka w drodze do emancypacji
      Dana Bořutová

      Architektura jest ściśle związana z życiem społeczeństwa – kształtuje przestrzeń, określa ramy wydarzeń, tłumaczy wartości oraz cele i ideały ludzi, którzy ją tworzą w określonym momencie historycznym. Liczne wyzwania, a zarazem obietnice nowych perspektyw pojawiły się po trudach pierwszej wojny światowej wraz z budowaniem demokratycznej Czechosłowacji. Z tymi przemianami konfrontowali się także architekci.

    • 112
      Młoda Słowacja. O meandrach sztuki nowoczesnej między Żyliną a Koszycami
      Michał Burdziński

      Słowacy, nolens volens, podlegają egzystencji wielokulturowej, polubownej w założeniu, obliczonej na dialektykę pierwiastków jawnie słowackich i pierwiastków czeskich, węgierskich, niemieckich i rusińskich, które na obszarze obecnej republiki współistnieją, nie zawsze w zgodzie, od kilku stuleci. Z takich wniosków i z rozbieżności metodologii kilku generacji piszących o sztuce rodzi się aktualna rewizja całościowego obrazu kultury wizualnej ziem słowackich.

  • Rozmowa
    • 140
      Widziane z ukosa
      Milan Lasica

      Z Milanem Lasicą rozmawia Andrzej S. Jagodziński

      Miałem zawsze silne związki z kulturą czeską, jak wielu innych naszych artystów, więc nie byłem zwolennikiem idei podziału. Wydawało mi się, że to po prostu strata. Słowacy jednak zawsze w historii dążyli do uzyskania własnej podmiotowości.

    • 154
      Fragmenty
      Milan Lasica

      Fragmenty tekstów publicystycznych, satyrycznych i wywiadów autora z lat 1990–2000, wybrane ze zbioru "Piesne a iné texty" ("Pieśni i inne teksty"), Vydavateľstvo Q111, Bratislava 2006.

      "Jedna z niezwykle zabawnych bzdur, które lubimy o sobie opowiadać, jest taka, że naród słowacki nigdy nikogo nie ciemiężył, nigdy nie był wojennym agresorem i że w tym super pacyfizmie nie mamy sobie równych w całej historii świata. Łatwo tak mówić narodowi, który nigdy nie miał własnego państwa. To tak, jakby kaleka bez nóg był dumny z tego, że nigdy nikogo nie kopnął w tyłek."

  • Europejska Stolica Kultury
    • 166
      Kreatywne Koszyce
      Vladimír Beskid

      Z Vladimírem Beskidem rozmawia Joanna Sanetra-Szeliga

      Myślę, że to rzeczywiście jest wyzwanie – z jednej strony stworzyć nowe miasto, a z drugiej przekonać mieszkańców do nowej wizji i nauczyć ich z niej korzystać.

  • Idee w praktyce
    • 184
      Miejsca kulturalnego wrzenia

      Kreatywny klaster przemysłowy, Bratysława
      Stacja Żylina‑Zarzecze
      Divadlo Pôtoň Teatr zawodowy na prowincji
      Fabryka kultury Tabačka

  • Refleksje, wrażenia, opinie
    • 193
      Teatr na Słowacji 2011/2012
      Marián Amsler

      Współczesny teatr słowacki poczynił wprawdzie w ciągu ostatnich lat wyraźne postępy formalne, wystawiane są odważniejsze tytuły, działania inscenizacyjne zaczynają się powoli przebijać spod osadów odziedziczonych praktyk socjalistycznych i realistycznych, kształtuje się nowe pokolenie wyrazistych młodych twórców (ostatnio zainteresowali mnie Lukáš Brutovský, Ján Luterán, Júlia Rázusová), a jednak brakuje bezpardonowego rozliczenia z teraźniejszością. Przez to teatr przestaje być aktualny, staje się luksusowym przeżytkiem, a widzowie uważają go za rodzaj bonusu do tego, co w sposób lekki, łatwy i przyjemny dostają w domu – „sztuki telewizyjnej”. I później także w teatrze szukają odpoczynku i rozrywki – „wellnessu duszy”.

    • 202
      Mária Ferenčuhová

      W 2003 roku powstaje pierwszy film długometrażowy 66 sezonów (66 sezón) Petera Kerekesa, od którego rozpoczyna się nowa epoka słowackiej dokumentalistyki. Pozbawieni zaplecza produkcyjnego młodzi twórcy filmów dokumentalnych zaczęli po 2000 roku tworzyć małe spółki produkcyjne poszukujące koproducentów, najczęściej w sąsiednich Czechach. Długometrażowy dokumentalny debiut Kerekesa przedstawia historię Europy Środkowej na przykładzie metaforyczno‑metonimicznego modelu świata w miniaturze – koszyckiej pływalni publicznej, „w której kąpała się historia” i która staje się miejscem ożywania historii pierwszego wspólnego państwa Czechów i Słowaków, Państwa Słowackiego (choć Koszyce od 1938 r. należały do Węgier Horthyego), deportacji Żydów osiadłych w międzywojennej Czechosłowacji, powojennej nacjonalizacji prywatnych przedsiębiorstw i budowania nowego ustroju, odwilży lat sześćdziesiątych, okupacji w 1968 roku, normalizacji itd. Kerekes wykorzystuje podobną zasadę metaforyczno‑metonimiczną w kolejnym filmie, Kucharze historii (Ako sa varia dejiny, 2009), gdzie jednak kontekst środkowoeuropejski zmienia na ogólnoeuropejski, przedstawiając wojnę i konflikty zbrojne w Europie XX wieku widziane oczami kucharzy wojskowych i przez pryzmat ich doświadczenia.

    • 215
      Nowa perspektywa. Historia gender w Słowacji
      Ľubica Kobová

      "Na ceste k modernej žene. Kapitoly z dejín rodových vzťahov na Slovensku"
      (W stronę kobiety nowoczesnej. Szkice z dziejów relacji płci w Słowacji)
      Praca zbiorowa pod redakcją Gabrieli Dudekovej
      Wydawnictwo VEDA, Bratysława 2011

      Celem publikacji, jak pisze we wstępie redaktorka tomu Gabriela Dudeková, było „wytyczenie historycznych ram rozwoju stosunków gender i zmian w organizacji społeczeństwa ze względu na płeć na terenie Słowacji w szerszej perspektywie historycznej – od czasów nowożytnych do XX wieku, jak również scharakteryzowanie najistotniejszych czynników odpowiedzialnych za te zmiany”. Brak konkretnych dat czy wydarzeń historycznych, które spinałyby klamrą publikację, może być z jednej strony sposobem legitymizowania niesztandarowości czy odrzucenia prób systematyzacji publikacji, z drugiej strony przygotowywać grunt pod problematyzację periodyzacji historycznej, konkretnych miejsc pamięci, albo – jak zaznacza edytorka – „czynników” i „ram”. Do niektórych z nich autorzy odnoszą się bezpośrednio, inne pozostają w cieniu, niewysłowione. Czytelnikom i czytelniczkom, którym przy terminie „płeć kulturowa” robi się ciemno przed oczami, pragnę uświadomić, że ani wspomniane ramy, ani czynniki nie są rozpatrywane w kontekście „jakiegoś” feminizmu czy „dżender”, które służyłyby autorkom i autorom za szablon. W wielu artykułach perspektywa feministyczna, punkty wyjścia tego, co w publikacji określone jest mianem „historii gender” (gender history), są rzeczywiście akceptowane i wykorzystywane, w niektórych z nich kwestie te są jednak całkowicie ignorowane i znajdują słaby oddźwięk w pracach typu „kobiety i…” (przykładem jest tu artykuł Daniela Hupka o arystokratkach na przełomie XIX i XX wieku). Ważniejsze jest coś innego: historia gender (sama przynajmniej w ten sposób odczytuję tę publikację) – rozgrywa się w kręgu trzech głównych czynników: edukacji, pracy i nacjonalizmu, przy czym przez każdy wniosek i obserwację przebija podział stanów lub klas, wertykalna hierarchia społeczeństwa.

    • 222
      Pogranicze słowacko-węgierskie jako opowieść o współczesnej Europie Środkowej
      Juraj Buzalka

      Péter Hunčík Hraničný prípad
      (Przypadek graniczny)
      Wydawnictwo Kalligram
      Bratysława 2011

      Książka Pétera Hunčíka Przypadek graniczny to barwny obraz środkowoeuropejskiego miasteczka z końca XX wieku. Natchnieniem dla pisarza było rodzinne miasto Šahy. Już w przeszłości inspirowało ono słowackiego autora Ladislava Balleka, którego utwory również stanowią świadectwo fascynacji wieloetnicznym środowiskiem rolniczego miasteczka usytuowanego na styku kilku grup narodowych. Małomiasteczkowa atmosfera niedalekich Levic została z kolei trafnie sportretowana przez Lajoša Grendela, być może najwybitniejszego pisarza i uczestnika węgierskiego życia kulturalnego w Słowacji.

    • 228
      Europa Środkowa w praktyce
      Magdalena Bystrzak

      Wydawnictwo Kalligram, Bratysława
      www.kalligram.sk

      Echo tej koncepcji jest jednak ograniczone. Kalligramowska postawa była, jest i będzie niezwykle elitarna. Owszem, wydawnictwo pragnie trafić do szerokiego kręgu odbiorców, ale zarazem zdaje sobie sprawę, że szanse na szeroki odzew ma niewielkie, tkwi bowiem w nieustannym paradoksie, o którym wspomniał cytowany wcześniej Grendel: „Sukces Kalligramu przypomina sukces jegomościa, który zapraszany na rozmaite spotkania, przechadza się po świecie w eleganckim fraku i podjada bażanta nadziewanego kasztanami, a gdy wróci wieczorową porą do swojego mieszkanka, nie ma czym go ogrzać. Liczy się z tym, że jutro będzie miał odciętą wodę i wyłączony telefon”. Również i w tym, mam wrażenie, realizuje się Europa Środkowa w praktyce.