Konflikty pamięci

Każda wspólnota wypracowuje specyficzne sposoby zapamiętywania, ale też zapominania niewygodnych faktów. Ars memoriae i ars oblivionis stanowią nierozłączną parę. Wspólna pamięć jest sferą, którą codziennie na nowo konstruujemy, mimo że ludzie twierdzą, iż istota ich tożsamości jest niezmienna. O ile historia stanowi zamkniętą strukturę, o tyle pamięć jest otwarta zarówno dla jednostek, jak i dla zbiorowości. Pamięć zbiorowa bardziej rekonstruuje, niż rejestruje przeszłość. Przy czym pamięć w odróżnieniu od historii nie musi być jednoznaczna! Mamy dzisiaj do czynienia nie tylko z odzyskiwaniem pamięci i polifonią pamięci, lecz także – a może przede wszystkim – z konfliktami pamięci, z pamięcią „naszą i waszą”, z pamięcią kłopotliwą, z manipulacją pamięcią, z jej sakralizacją, zawłaszczaniem i instrumentalizacją.
Idąc tym tropem, staramy się w tym numerze nie tylko rozeznać w naturze konfliktów pamięci, ale również rozejrzeć w otaczającym nas, Środkowoeuropejczyków, krajobrazie pamięci. Bo zacząć trzeba przede wszystkim od siebie.

    • 1
      Od redakcji
      Jacek Purchla

      Każda wspólnota wypracowuje specyficzne sposoby zapamiętywania, ale też zapominania niewygodnych faktów. Ars memoriae i ars oblivionis stanowią nierozłączną parę. Wspólna pamięć jest sferą, którą codziennie na nowo konstruujemy, mimo że ludzie twierdzą, iż istota ich tożsamości jest niezmienna. O ile historia stanowi zamkniętą strukturę, o tyle pamięć jest otwarta zarówno dla jednostek, jak i dla zbiorowości. Pamięć zbiorowa bardziej rekonstruuje, niż rejestruje przeszłość. Przy czym pamięć w odróżnieniu od historii nie musi być jednoznaczna! Mamy dzisiaj do czynienia nie tylko z odzyskiwaniem pamięci i polifonią pamięci, lecz także – a może przede wszystkim – z konfliktami pamięci, z pamięcią „naszą i waszą”, z pamięcią kłopotliwą, z manipulacją pamięcią, z jej sakralizacją, zawłaszczaniem i instrumentalizacją.
      Idąc tym tropem, staramy się w tym numerze nie tylko rozeznać w naturze konfliktów pamięci, ale również rozejrzeć w otaczającym nas, Środkowoeuropejczyków, krajobrazie pamięci. Bo zacząć trzeba przede wszystkim od siebie.

    • 4
      Mamy na oku

  • Konflikty pamięci
    • 10
      O dialogu w kontekście konfliktów pamięci
      Stanisław Obirek

      Najlepszym sposobem uleczenia chorej pamięci byłaby rezygnacja z mitów i rzetelna praca historyczna niezamykająca oczu na ciemne strony wspólnej przeszłości. W moim przekonaniu jest to postulat nie tylko słuszny, ale i konieczny, jeśli chcemy, by dialog w kontekście skłóconych wizji przeszłości miał w ogóle sens.

    • 22
      Konieczność zapominania, czyli jak sobie radzić z ars oblivionis
      Robert Traba

      Zapominanie, podobnie jak zapamiętywanie, może być skuteczne, a nawet pożyteczne, ale tylko w ograniczonym czasie. Wymaga ciągłego redefiniowania i poszukiwania optymalnej przestrzeni funkcjonowania, by nie stać się nakazem ideologicznego myślenia, lecz jedynie wpływać doraźnie na pozytywne identyfikacje wspólnoty z przeszłością.

    • 30
      Sharon Macdonald

      Niezwykle istotne jest krytyczne spojrzenie kwestionujące uznawane za oczywiste założenia dotyczące znaczenia i wagi przeszłości we współczesnej Europie. Należy dostrzegać alternatywne znaczenia przeszłości.

    • 40
      Górnośląskie konflikty wokół pamięci historycznej. Nowe tożsamości in statu nascendi
      Ewa Chojecka

      Czy odważymy się odejść od utrwalonych obrazów tracących wiarygodność i czy spróbujemy – wraz z ryzykiem błędów i pomyłek – zrewidować niegdysiejsze skamieliny i spojrzeć na siebie z suwerennego dystansu, bez heroicznego patosu i z odrobiną humoru?

    • 48
      Była Jugosławia – topografia pamięci zbiorowej
      Maciej Czerwiński

      W obu Jugosławiach, międzywojennej (monarchistycznej) i powojennej (komunistycznej), nie udało się stworzyć systemu, który łagodziłby napięcia między narodami i umożliwił realizację ich celów politycznych, często zresztą rozbieżnych. W pierwszym państwie dominowała serbska wizja zjednoczenia, w drugim – komunistyczna, która wyrzekając się wprawdzie internacjonalizmu i wprowadzając federalizm, przystała na odmienności narodowe, ale nie potrafiła zapobiec ich radykalizacji. Dzisiaj nie istnieje jedna pamięć zbiorowa o Jugosławii. Każdy naród, będący ongiś jej częścią, wypracował odmienne – najczęściej wzajemnie sprzeczne – wizje historyczne.

    • 66
      Pamięć i tożsamość w przestrzeni dawnego getta warszawskiego
      Elżbieta Janicka

      Czy pamięć o Holokauście jako zbrodni dokonanej na Żydach zagraża dzisiaj większościowej, dominującej heroiczno‑martyrologicznej polskiej opowieści o przeszłości? Tak i nie.

    • 82
      Agnieszka Zabłocka-Kos

      Wystawy historyczne, w założeniu obiektywne, nie są takie i chyba nie będą. Wystawa kreuje pewną wizję przeszłości, kształtując tym samym trwale świadomość historyczną. Niezwykle ważne jest więc, jakimi środkami do tego się dochodzi, co wybiera się z historii i jak się ją pokazuje.

  • Rozmowa
    • 100
      Zbudowaliśmy Europę. Teraz trzeba zbudować Europejczyków
      Leopold Unger

      Niepublikowany wywiad. Z Leopoldem Ungerem rozmawia Katarzyna Romańczyk

      Nie róbmy sobie złudzeń. W warunkach, w jakich nieunikniona jest dominacja wielkich stolic w życiu Europy, zwłaszcza w niektórych dziedzinach, jak polityka zagraniczna, nawet gdyby na czele Rady stanął polityk innego państwa, nic by to nie zmieniło. Największe kraje, w tym Niemcy i Francja, to są państwa, które mają swoje interesy, nie zawsze zgodne z interesem na przykład Estonii czy nawet Polski. Oni z tych interesów w imię żadnej Europy nie zrezygnują.

  • Idee w praktyce
    • 112
      Europa Nostra: pięćdziesiąt lat w służbie dziedzictwu Europy
      Sneška Quaedvlieg‑Mihailović

      Z sekretarz generalną Europy Nostry Snešką Quaedvlieg-Mihailović rozmawia Magdalena Petryna

      Europa Nostra starała się uczynić z dziedzictwa kulturowego motyw transwersalny zarówno narodowych, jak i europejskich strategii. Dziedzictwo nie dotyczy jedynie kultury i historii, dotyczy także zrównoważonego rozwoju, ochrony środowiska, badań naukowych, zwiększania kompetencji, spójności i jedności społecznej, turystyki, zewnętrznych relacji Unii Europejskiej i ponad wszystko – praw człowieka.

  • Refleksje, wrażenia, opinie
    • 130
      Konfrontacja pamięci w czasie zmian
      Edyta Gawron

      Erica T. Lehrer, Jewish Poland Revisited.
      Heritage Tourism in Unquiet Places
      Indiana University Press
      Bloomington & Indianapolis 2013

    • 135
      Palimpsest podwójny
      Katarzyna Kotyńska

      "Ukraiński palimpsest. Oksana Zabużko w rozmowie z Izą Chruślińską"
      Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka‑Jeziorańskiego
      Wrocław 2013

    • 138
      Mit z zasmażką
      Katarzyna Kotyńska

      Jurij Wynnyczuk
      "Танго смерті"
      (Tango śmierci)
      Wydawnictwo Folio
      Charków 2012

    • 143
      Opowieść i historia
      Peter Krištúfek

      Z Peterem Krištúfkiem rozmawia Peter Michalík

      Peter Krištúfek - pisarz i reżyser. Autor dziewięciu książek prozatorskich i tomiku poezji. Jego pierwsza powieść "Šepkár" (Sufler, 2008) była nominowana do Prix du Livre Européen, a jej fragment został opublikowany w angielskiej antologii "Best of European Fiction 2010". W 2012 r. wydał obszerną historyczno‑społeczną powieść "Dom głuchego", która w przyszłym roku ukaże się w angielskim, czeskim i polskim przekładzie. We wrześniu 2013 r. opublikował konceptualny utwór o zapominaniu i wspominaniu, zatytułowany "Atlas zabúdania" (Atlas zapominania). Był trzykrotnie nominowany do prestiżowej słowackiej nagrody Anasoft Litera. Jest autorem dwóch pełnometrażowych filmów oraz ponad dwudziestu telewizyjnych produkcji dokumentalnych, w tym dokumentu o słowackiej legendzie muzycznej – Dežo Ursinym. Wielokrotnie nagradzany za twórczość reżyserską

    • 150
      Święto wiosny w Szczecinie
      Sylwia Trzaska

      "1913. Święto Wiosny. Wystawa jubileuszowaw stulecie otwarcia Gmachu Głównego Muzeum Narodowego w Szczecinie"
      21 czerwca 2013 – 8 września 2013
      Muzeum Narodowe w Szczecinie
      www.muzeum.szczecin.pl

    • 160
      Portrety. Ślady pamięci
      Zoltán Gyalókay

      "Imago. Portrety z kolekcji arcyopactwa benedyktyńskiego w Pannonhalmie"
      21 marca 2013 – 11 listopada 2013
      Opactwo benedyktynów, Pannonhalma

    • 166
      Po co tworzyć fotograficzne „archiwum rzeczywistości”?
      Wojciech Wilczyk

      "Vor Ort Ost. Eine Sammlung topografischer Fotografien Ostdeutschlands"
      Hatje Cantz Verlag
      Leipzig 1997

      "Stadt Land Ost"
      Hatje Cantz Verlag
      Leipzig 20

    • 180
      Twarze z przeszłości
      Michał Korta

      "Ciemne świecidło. Fotografie Michała Greima (1828–1911)"
      27 lipca 2013 – 22 grudnia 2013
      Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli
      Kraków
      www.etnomuzeum.eu

  • Własną ręką
    • 186
      Pamięć i ślepota Josepa Marii Cabané
      Pol Capdevila

      Malarstwo Josepa Marii Cabané jest obszernym projektem podporządkowanym imperatywowi uważnej obserwacji tragicznej przeszłości: eksterminacji nazistowskiej i hiszpańskiej wojny domowej. Cabané bazuje na rozpoznaniu przyczyny i poczuciu sprawiedliwości, od których nie ma ucieczki, ponosząc jednocześnie ogromne ryzyko zawłaszczenia przeszłości poprzez tworzenie nowych obrazów, pozwalających na ożywienie jej pamięci.