Ukraiński almanach „Frontyry mista” („Pogranicza Miasta”)

Pomysł almanachu pojawił się w atmosferze zaostrzających się po pomarańczowej rewolucji dyskusji o sposobie pisania historii Dniepropietrowska, a zwłaszcza o dacie jego założenia.

Wybór punktu początkowego historii miasta wyznaczał kształtowanie się trzech odrębnych praktyk narracyjnych: 1) ukraińskiej narodowej, łączącej pierwszy etap kształtowania się miasta z ukraińskim Kozactwem i zaporoskim miastem Kodak, które znajdowało się na terytorium dzisiejszego Dniepropietrowska; 2) rosyjskiej imperialnej, rozpoczynającej historię miasta od ukazów carycy Katarzyny II z 1776 i 1787 roku, która miała jakoby założyć je w szczerym polu, bez związku z ukraińskim kontekstem etnicznym i kulturowym; 3) radzieckiej, akcentującej wzrost znaczenia miasta od końca XIX wieku w związku z rozwojem przemysłu i pojawieniem się proletariatu; ostateczne formowanie się Dniepropietrowska łączono tu z okresem radzieckim. Każda z tych praktyk miała wyraźne zabarwienie polityczne oraz związki z konkretnymi ugrupowaniami politycznymi.
Pojawienie się almanachu było spowodowane zamiarem wyprowadzenia tej dyskusji z płaszczyzny politycznej oraz analizowania miasta jako „ciasta przekładańca”, sprasowanej etniczno-kulturowej układanki z własnymi, oddzielnymi polami ideologicznymi. Zadaniem almanachu, według zamysłu jego twórców, miało być nie transmitowanie tych ideologii, lecz traktowanie ich jako przedmiotu badań. Analiza miasta jako systemu mozaikowego, ale jednak przy tym całościowego, w którym różnorodne elementy wchodzą ze sobą nawzajem w skomplikowane relacje, doprowadziła do pojęcia „pogranicza” jako granicy, która nie tylko dzieli, ale także łączy te elementy, kształtuje przestrzeń, gdzie wzajemne oddziaływanie dwóch i więcej kultur powoduje powstanie czegoś nowego i odmiennego – specyficznej kultury, „ducha” miasta. Tak właśnie pojęcie „pogranicze” zostało połączone z pojęciem „miasto”.
Równocześnie założyciele almanachu zdawali sobie sprawę, że rozumienie pogranicza, od czasu kiedy po raz pierwszy sformułował tę koncepcję Frederick Jackson Turner, zaznało istotnych przemian. W istocie samo zastosowanie pojęcia „pogranicze” do przestrzeni miasta dopełnia tej mutacji. Jednak celem założycieli almanachu nie było stworzenie koncepcji, według której dokonywany byłby dobór autorów, ale proponowanie sytuacji badawczej, w którą zaprasza się autora, pozostawiając mu prawo wyboru tematu i środków badawczych zgodnych z jego własnym upodobaniem.
Autorom proponowano nie przekazywanie własnych ideologicznych preferencji, ale refleksję nad nimi i odniesienie ich do refleksji nosicieli innych ideologii. Stąd także wynikał zamiar stworzenia almanachu jako miejsca dyskusji autorów ukraińskich i rosyjskich, a także zapraszania autorów z innych krajów. Tym samym proponowano dekonstrukcję praktyk narracyjnych związanych z uniformem ideologicznym.
Sytuacja pogranicza odniesiona do miasta skierowała uwagę na zjawiska miejskiej różnorodności, wielokulturowości i skomplikowania sieci komunikacji społecznej. Postawione zostało więc zadanie wyjaśnienia, jak to jest możliwe.
Poza tym celem tego wydania było odnowienie starej tradycji almanachów, w których, w znakomitej szacie graficznej, zamieszczano teksty naukowe, utwory literackie, dokumenty historyczne. Z tego wynika wewnętrzny podział almanachu „Pogranicza Miasta”, składającego się z następujących działów: „Gruntu”, przeznaczonego dla artykułów naukowych, „Światła źródeł” – do publikowania źródeł i komentarzy, „Horyzontów słowa” – dla tekstów literackich, „Spojrzenia” – dla fotografii dokumentalnej i artystycznej oraz „Majdanu” – dla dyskusji.
W ten sposób zaproponowana płaszczyzna postrzegania miasta zakładała przyciągnięcie opracowań z zakresu historii, socjologii, etnologii i innych dziedzin, co zapewniło treść działów „Grunt” i „Majdan”, a także tekstów artystycznych i prac z zakresu sztuk wizualnych.
W czterech wydaniach almanachu (2012–2014) zaprezentowane zostały przede wszystkim prace autorów ukraińskich i rosyjskich, a także austriackich, polskich i włoskich.
Almanach, jako pomost łączący ukraińskich i rosyjskich badaczy, pisarzy i publicystów, przeszedł pewien kryzys w początkowym etapie obecnego ukraińsko-rosyjskiego konfliktu. Numer czwarty znacznie się opóźnił w związku z trudnościami komunikacyjnymi. Mimo to ukazał się, a jego zawartość odzwierciedla te okoliczności.

Władysław Chrybowski
Z rosyjskiego przełożyła Katarzyna Kotyńska