The Grand Spas of Central Europe

David Clay Large
(­Wielkie uzdrowiska Europy Środkowej)
Rowman & Littlefield, Lanham – Boulder – New York – London 2015

Książka amerykańskiego historyka przenosi czytelników w fascynujący świat kultury uzdrowiskowej. Chociaż badacz koncentruje się na XIX wieku, jego opowieść rozpoczyna się od antycznych uzdrowisk oraz rozprzestrzeniania się antycznej kultury kąpieli w łaźniach, kończy zaś na czasach współczesnych.
Large umiejscawia dzieje wielkich uzdrowisk w szerokim kontekście historycznym, udowadniając, jak ważną rolę odgrywały one w różnorodnych przemianach kulturowych, politycznych, medycznych i społecznych Europy Środkowej. Nie tylko bowiem powszechnie znane stolice europejskich mocarstw, ale także wielkie kurorty stawały się nierzadko arenami spotkań polityków, podczas których podejmowano decyzje ważne dla dziejów świata i Europy, jak również – co nie mniej istotne – miejscami pracy i dyskusji najważniejszych postaci świata kultury. Najlepiej widoczna jest ta prawidłowość w XIX wieku w wystawnych uzdrowiskach niemieckich i austriackich. Z tego też powodu autor w toku narracji bardzo rzadko wykracza poza granice krajów kultury niemieckojęzycznej. Jeśli już to czyni, to są to wycieczki skierowane zasadniczo do Wielkiej Brytanii. Centralnym przedmiotem zainteresowania jest przy tym Baden‑Baden, które jako jedno z największych uzdrowisk w omawianym obszarze niemieckojęzycznym jest przykładem wyjątkowo spektakularnym.
Główną zasługą Large’a jest niewątpliwie umiejętne pokazanie ciągłości zjawisk i procesów widocznych na przykładzie wielkich uzdrowisk i wydobycie ich znaczenia w szerszym kontekście historii Europy. Dawne wielkie kurorty z dzisiejszym ich funkcjonowaniem łączy wciąż aktualne znaczenie kulturowe, społeczne i towarzyskie. Choć dziewiętnastowieczny rozkwit kurortów w połowie kolejnego stulecia uległ pewnemu osłabieniu, nadal zostały one ważnym miejscem spotkań na najwyższym szczeblu. Jak słusznie zauważa autor, aspekt leczniczy nie zawsze zajmował i zajmuje pierwsze miejsce. Do dziś spotkania polityków odbywają się często w uzdrowiskach – najbardziej spektakularnym przykładem jest organizowane od lat w legendarnym szwajcarskim Davos Światowe Forum Ekonomiczne, skupiające najważniejsze postaci ze świata polityki.
Punktem wyjścia do napisania książki była dla autora wieloletnia fascynacja uzdrowiskami, stąd też momentami jej wywód przybiera formę swobodnej opowieści. Autor otwarcie deklaruje we wstępie, że nie stroni od osobistych komentarzy i przemyśleń. Mimo, że Grand Spas…trudno określić jako opracowanie w pełni naukowe, należy zaznaczyć, że jest ono oparte na szerokiej kwerendzie, w tym także na materiałach archiwalnych. Zamiast przypisów na końcu książki umieszczone zostało zestawienie literatury z konkretnymi wskazówkami dla zainteresowanych tematem, a ponadto lista czasopism oraz wykaz instytucji, z których zbiorów autor korzystał.
W bardzo szerokim z założenia krajobrazie uzdrowisk, jaki kreśli Large, można jednak dostrzec pewne puste plamy. Za ich sprawą publikacja nie wykracza poza utarte szlaki innych opracowań o podobnym charakterze, łączących dziedziny historii społecznej, politycznej i kulturowej. W toku wywodu wyraźnie brakuje spojrzenia na kwestie architektury, zarówno w kontekście wspominanych procesów medykalizacji uzdrowisk, jak też jako ważnego tła dla spotkań najważniejszych postaci ówczesnego świata. O monumentalnych reprezentacyjnych budynkach kuracyjnych w Baden‑Baden czytelnik dowiaduje się jedynie z krótkich wzmianek. Innym razem autor sporadycznie umieszcza uwagi dotyczące stylu budynków, zwracając uwagę na przykład na rozwój palladiańskiej architektury w Bath, jednak pomija całkowicie problem znaczenia tego stylu dla kształtowania wizerunku uzdrowiska oraz powiązań tego rodzaju architektury z kontekstem społecznym i politycznym funkcjonowania miejscowości. Brak ilustracji tym bardziej utrudnia wyobrażenie sobie otoczenia, w którym rozgrywały się omawiane wydarzenia.
Niezależnie jednak od pewnych braków, należy przyznać, że książka Large’a daje czytelnikowi możliwość spojrzenia na losy Europy z nowej perspektywy, ujawniającej znaczenie peryferiów. Mimo że przytaczane przez Large’a przykłady kurortów dotyczą ograniczonego obszaru niemieckojęzycznego, to ze względu na fakt, iż spotykali się tam politycy i artyści z różnych stron Europy, stają się one soczewką do szerokiego spojrzenia na cały kontynent. Autor, pokazując kulisy wielkiej polityki, pozwala uzmysłowić czytelnikowi, że najważniejsze procesy i wydarzenia nie zawsze rozgrywają się na scenach wielkich centrów, ale także za ich kulisami – właśnie w „nieformalnych stolicach”.


Aleksandra Paradowska