"Jewish Space in Contemporary Poland"

(Żydowska przestrzeń we współczesnej Polsce)
Red. Erica Lehrer, Michael Meng

Indiana University Press, Bloomington 2015

Mimo że o dziedzictwie żydowskim w Polsce mówi się głośno już od ponad dwudziestu lat, jednak do tej pory brakowało publikacji kompleksowo opisującej i analizującej zjawiska i procesy związane z odkrywaniem i wykorzystywaniem tego dziedzictwa we współczesnym świecie. Wydany wiosną 2015 roku przez Indiana University Press zbiór artykułów Jewish Space in Contemporary Poland pod redakcją Eriki Lehrer i Michaela Menga ma ambicje wypełnienia tej luki.
W książce zgromadzono eseje autorstwa trzynastu naukowców od wielu lat związanych z badaniem realnej i wyobrażonej przestrzeni żydowskiej (pożydowskiej?), ochroną dziedzictwa mniejszości narodowych i kulturą żydowską po Holocauście. Artykuły są pokłosiem prowadzonych przez nich wieloletnich badań. Większość na zasadzie pars pro totoskupia się na pojedynczych przykładach. Michael Meng i Konstanty Gebert nawiązują do obecności i nieobecności historycznej przestrzeni żydowskiej we współczesnej Warszawie. Eseje Magdaleny Waligórskiej o Szczecinie i Winsona Chu o Łodzi opisują potrójną naturę miast, w których współcześni Polacy mierzą się z przestrzenią pamięci nie tylko po swych żydowskich, ale też niemieckich współobywatelach. Jonathan Webber opisuje akcję odnawiania i resakralizacji cmentarza żydowskiego w Brzostku, Erica Lehrer na przykładzie krakowskiego Kazimierza ukazuje przede wszystkim różnicę pomiędzy żydowskimi oczekiwaniami i polskimi dążeniami. Wyjątkowe ze względu na swój temat są dwa artykuły: Barbary Kirshenblatt-Gimblett o procesie powstawania i zasadach funkcjonowania Muzeum Historii Żydów Polskich oraz Geneviève Zubrzycki, która skupia się na dwoistości symbolu, jakim jest Auschwitz. Stanisław Tyszka (autor artykułu na temat restytucji własności przedwojennych gmin żydowskich), Robert L. Cohn (piszący o różnych modelach pamięci w przestrzeniach żydowskich) i Diana Pinto (próbująca przewidzieć przyszłość przestrzeni żydowskich w Polsce) prezentują w tym przypadku bardziej kompleksowe podejście do tematu. Ten zbiór esejów (który dla pełnego obrazu można by uzupełnić jeszcze o kilku autorów) tworzy bardzo ciekawą mozaikę tematów problematycznych, niekiedy newralgicznych, które jednak na obecnym etapie rozwoju polskiego społeczeństwa muszą zostać poddane dyskusji.
Artykuły obejmują bardzo szerokie spektrum zjawisk: społecznych, artystycznych, muzealnych, socjoekonomicznych i z zakresu kultury popularnej. Pojawia się analiza przyczyn i form rewaloryzacji synagog, opis procesu resakralizacji cmentarzy, inicjatywy społeczne i artystyczne takie jak Tęsknię za Tobą, ŻydzieRafała Betlejewskiego, akcje dokumentacyjne (np. fotograficzna dokumentacja cmentarzy autorstwa Moniki Krajewskiej), rola rozwoju cyberprzestrzeni w rozpowszechnianiu wiedzy na temat zabytków i historii Żydów polskich. Wymieniono też najważniejsze problemy związane ze współczesnymi relacjami polsko-żydowskimi, a przede wszystkim rozbieżność w postrzeganiu i oczekiwaniach obu stron względem siebie. Ujęto tu większość najważniejszych procesów i zjawisk związanych z upamiętnianiem, uwypuklaniem, uświadamianiem przestrzeni żydowskiej w Polsce – choć mam wrażenie, że niektórym z nich poświęcono za mało uwagi, a niektóre pojawiły się nie w tych miejscach, w których powinny się były znaleźć (np. Robert L. Cohn, opisując akcje dokumentacji fotograficznej, pominął projekt Niewinne oko nie istnieje Wojciecha Wilczyka, ale informacja o tym przedsięwzięciu została wymieniona w innym artykule).
Oczywiście powyższe uwagi są raczej pobożnym życzeniem niż zarzutem wymierzonym w pomysłodawców tej publikacji, bo trudno oczekiwać kompleksowego ujęcia tej problematyki w momencie, gdy mamy do czynienia z niezamkniętymi procesami, które wciąż ewoluują – niekiedy w nieoczekiwanych kierunkach. Książka nie zamyka tematu, raczej otwiera pole do dalszej dyskusji, autorzy starają się możliwie najobiektywniej zanalizować zgromadzony materiał źródłowy, tak by stanowił podwaliny pod dalsze badania.
Pomimo niewielkich braków Jewish Space in Contemporary Poland, choć jest publikacją naukową,może stanowić ważny wkład dla dalszej dyskusji nad rozliczeniem się Polaków ze swoją przeszłością, jednak ze względu na dostępność wyłącznie w wersji angielskojęzycznej ma ograniczony zasięg działania. Pożądanym rozwiązaniem byłoby wydanie również polskiej wersji, ponieważ (choć zjawiska determinujące losy dziedzictwa żydowskiego w Polsce są niewątpliwie ciekawym casusem dla zagranicznych badaczy) przede wszystkim polskie społeczeństwo powinno zyskać świadomość kursu, w jakim ten problem zmierza, a książka Jewish Space in Contemporary Polandmogłaby w tym procesie odegrać rolę swoistego podręcznika.

Kinga Migalska