Intermarium

30 września–4 grudnia 2016
BWA Sokół, Nowy Sącz

Julie Chovin, "Fences", 2013

Intermarium to projekt poświęcony fantazmatom oraz wyobrażeniom, do których sięgają poszczególne kraje Europy Środkowej, aby definiować swoją pozycję wobec Europy Zachodniej, a także pozostałych państw regionu. Punktem wyjścia dla projektu była książka Ziemowita Szczerka Rzeczpospolita zwycięska. Alternatywna historia Polski z 2013 roku. Autor przedstawia inny wariant przebiegu II wojny światowej, opierając się na autentycznych planach rozwoju Polski czasu międzywojnia, opracowywanych przez polityków, urbanistów i ekonomistów. Mając na względzie ówczesną sytuację gospodarczą i uwarunkowania geopolityczne, snuje wizję Polski, która wspólnie z zachodnimi aliantami wygrywa w 1939 roku kampanię wrześniową, by następnie wieść prym w regionie. Polska w narracji Szczerka łączy się ze Słowacją w jedno państwo, a następnie tworzy konfederację m.in. z Czechami, Węgrami, Litwą, Rumunią czy Jugosławią. W ten sposób powstaje byt polityczny, w ramach którego następuje sentymentalny powrót do snu o złotym wieku Jagiellonów – Intermarium, czyli kraju „od morza do morza”.
Ta federacja państw, z dominującą rolą Polski, funkcjonuje przez kilkanaście lat po to, aby w końcu efektownie się rozpaść. Mocarstwowe rojenia, jak dowodzi w swojej błyskotliwej książce Szczerek, okazują się mrzonką. Idea koalicji skonfrontowana z „ogólną niemożnością” jest zbyt słaba, żeby zjednoczyć kilkanaście państw tej części Europy. Owa „niemożność”, a także przyczyny rozpadu politycznego fantazmatu Intermarium skłoniły nas do stworzenia wystawy o potencjale regionu, a wszystko to potraktowaliśmy z lekkim przymrużeniem oka.

Irwin, "Time For a New State", 2011-2016

Podjęliśmy próbę naszkicowania specyfiki poszczególnych krajów byłego bloku wschodniego przez pryzmat ich wyobrażeń o sobie samych oraz roli i pozycji w stosunku do pozostałych państw Europy, a także o aspiracjach, sprzecznościach, zbieżnościach interesów. Prześledziliśmy również, jak zmienia się postrzeganie wspólnoty Europy Środkowo-Wschodniej z perspektywy kilku pokoleń twórców.
Cezurę do śledzenia problematyki artystycznej tożsamości krajów Europy Środkowej wyznaczyły m.in. badania Piotra Piotrowskiego czy Zdenki Badovinac. Problem westernizacji i odwoływania się do zachodnich standardów był szeroko dyskutowany przez krytykę artystyczną i eksplorowany przez twórców obecnych na scenie artystycznej regionu w latach 90.
Sztuka w rękach artystów środkowoeuropejskich często staje się narzędziem do badania zagadnień historii i tożsamości narodowej. Na wystawach pojawiły się przykłady estetyk z pogranicza sztuki oraz propagandy charakterystyczne dla systemów totalitarnych. Radykalizm grup artystycznych, które brały udział w wystawie, wynika z potrzeby wyjścia poza niegasnący konflikt Wschodu z Zachodem. Świadomość klinczu Europy Środkowo-Wschodniej powraca jako chęć przepracowania symboli totalitaryzmów, narodowych autorytetów, snów o potędze czy historii jako sfery manipulacji teraźniejszością i snucia wizji na temat przyszłości.
Czy problematyka regionalnej tożsamości odeszła w niepamięć razem z tyleż zacierającymi się, co niechcianymi wspomnieniami o wspólnej koegzystencji pod okiem Wielkiego Brata? Używając figury Intermarium, fantazmatycznego imperium pomiędzy dwoma morzami, snujemy wizje utraconej albo może nigdy niezaistniałej wspólnoty, której charakter oddaje doskonale praca grupy IRWIN:Czas na nowe państwo. Niektórzy mówią że tam znajdziesz szczęście.
Na przestrzeni 2016 roku zorganizowaliśmy cztery wystawy – w Pradze, Budapeszcie, Żylinie i Nowym Sączu. Mimo że wszystkie powstały na podstawie jednej koncepcji, każda z nich posiadała inny charakter. Opierając się na różnicach poszczególnych lokalizacji i specyfice zarówno krajów, jak i instytucji, w których prezentowaliśmy prace, za każdym razem dokonywaliśmy innego wyboru artystów oraz dzieł.

Łukasz Białkowski, Piotr Sikora