Grafika użytkowa na Słowacji po 1918 roku

Ľubomír Longauer, Modernosť tradície / Modernity of Traditions. Úžitková grafika na Slovensku po roku 1918 / Graphic Design in Slovakia after 1918 (Nowoczesność tradycji. Grafika użytkowa na Słowacji po roku 1918)
Slovart, Bratislava 2012

Ľubomír Longauer, Vyzliekanie z kroja / Taking Off Traditional Clothes. Úžitková grafika na Slovensku po roku 1918 / Graphic Design in Slovakia after 1918 (Zrzucić strój ludowy. Grafika użytkowa na Słowacji po roku 1918)
Slovart, Bratislava 2014

Seria publikacji „Grafika użytkowa na Słowacji po 1918 roku” (wydawnictwo Slovart) śledzi rozwój tej dziedziny sztuki od końca pierwszej wojny światowej (od powstania Republiki Czechosłowackiej) do czasów normalizacji w latach siedemdziesiątych XX wieku. Zanim jednak powstało to wyjątkowe edytorskie przedsięwzięcie, typową odpowiedzią na pytanie, o czym mówimy, kiedy omawiamy historię słowackiego dizajnu graficznego (dzisiejsze określenie dla grafiki użytkowej), było milczenie. Dla Ľubomíra Longauera – profesora bratysławskiej Wyższej Szkoły Sztuk Pięknych (Vysoká škola výtvarných umení, VŠVU) – stało się to wystarczającym impulsem do upowszechnienia wiedzy na temat słowackiej grafiki użytkowej. Powodu milczenia, które z trudem przełamywali nie tylko słuchacze, ale także liczni pedagodzy szkół artystycznych, nie trzeba długo szukać: odpowiednia literatura badająca rozwój tej dyscypliny najzwyczajniej nie istniała. Publikacji po 1989 roku, które omawiały najważniejsze momenty w historii grafiki użytkowej na Słowacji i jej twórców, było niewiele. Co więcej, autorem najważniejszych z nich – jak chociażby monografiiMartin Benka, prvý dizajnér slovenského národného mýtu(Martin Benka, pierwszy dizajner słowackiego mitu narodowego) – był właśnie Longauer. Oprócz ważnych specjalistycznych opracowań o charakterze krytycznym i syntetycznym brakowało jednak czegoś podstawowego: systematycznie budowanych zbiorów, które zawierałyby wystarczający materiał badawczy do rekonstrukcji historii słowackiej grafiki użytkowej. Od razu było jednak jasne, że ograniczone czasowo i terytorialnie zbiory z powodu braku ciągłości historycznej nie będą kompletne, a ich opracowanie przysporzy badaczom wiele trudności. Pracę nad serią wydawniczą nieuchronnie poprzedzała więc żmudna faza kolekcjonowania, identyfikacji, systematyzacji, a nierzadko także rekonstrukcji materiałów. Profesor Longauer własnymi siłami zgromadził ogromną ich ilość (plakatów, ilustracji, publikacji książkowych i czasopism, ekslibrisów, znaczków, banknotów; na początku projektu kolekcja zawierała ponad sześć tysięcy prac), które stały się punktem wyjścia nie tylko dla wspomnianej serii wydawniczej, ale także dla przyszłych zbiorów Słowackiego Centrum Dizajnu. Białe plamy w historii słowackiej grafiki użytkowej często uzupełniano na podstawie badań korespondencji i pamiętników twórców. Należało napisać to wszystko, co powyżej, by komunikat – na razie przedstawiony w zarysie – zabrzmiał wprost: projekt, nad którego realizacją mogłyby z powodzeniem pracować liczne zespoły badawcze, zrealizował dzięki długoletnim wysiłkom jeden jedyny autor. Z planowanych siedmiu części serii na chwilę obecną istnieją dwie. TomModernosť tradície(Nowoczesność tradycji) jest poświęcony twórcom, którzy w dziedzinie grafiki użytkowej odnosili sukcesy w pierwszych latach istnienia Czechosłowacji. Wśród nich prym wiedli Martin Benka, Jaroslav Vodrážka, Karol Ondreička, Štefán Bednár, a także Rudolf Fabry. Wszyscy należeli do prekursorów dyscyplin, które definiowały wizualny charakter kraju, na początku istnienia Czechosłowacji w znacznym stopniu określony operowaniem symboliką państwową, a także nawiązaniami do dziedzictwa kultury ludowej. Konserwatywny charakter słowackiej grafiki użytkowej zmąciły jednak coraz bardziej progresywne i awangardowe nurty. Spowodowały to przede wszystkim samodzielne i niezależne prace twórców ze środowiska Szkoły Rzemiosła Artystycznego (Škola umeleckých remesiel, ŠUR), postępowej instytucji kształcenia artystycznego, która powstała w Bratysławie w 1928 roku. Głównym reprezentantom tego środowiska (do którego należeli na przykład Mikuláš Galanda i Ľudovít Fulla – główni przedstawiciele słowackiej sztuki nowoczesnej) poświęcony jest drugi tom seriiVyzliekanie z kroja(Zrzucić strój ludowy). Omawia on historycznie trudny moment, kiedy Słowacja zaczęła polemizować ze swoją ruralną tożsamością głównie poprzez odejście od poglądu, że źródła kultury tkwią wyłącznie w tradycji ludowej. Okres, który jeszcze czeka na opracowanie – druga wojna światowa i stalinowskie lata pięćdziesiąte – należał do tych, w których dylemat artysty o (nie)współpracy z reżimem politycznym przejawił się niezwykle intensywnie. Natomiast lata sześćdziesiąte wniosły do słowackiej kultury wizualnej liczne nowe impulsy. Refleksja na ich temat będzie interesująca, ponieważ Longauer, grafik, zajmie podwójne stanowisko – autora opracowania i twórcy.
Pierwsze dwa tomy serii już częściowo zdradziły koncepcję autorską: bardziej niż wyczerpującego naukowo-analitycznego wykładu należy spodziewać się tekstu, w którym istotne będą osobiste preferencje Longauera. Śledzenie toku jego wypowiedzi także tym razem będzie przypominało oprowadzanie po obszernej wystawie z komentarzem skierowanym do szerokiej publiczności. Otwarty charakter projektu i jego przystępność jest koniec końców jednym z założeń, które autor stawia od razu na początku pracy. Obietnicę spełnia z sukcesem – o czym świadczą dwie dostępne na rynku pozycje – co prowadzi do odkrywania fascynującego i dotychczas nieprzebadanego fragmentu historii dziejów środkowoeuropejskiej grafiki użytkowej. Zasługa Longauera nie polega jednak na rozmiarach przedsięwzięcia. Z powodu rozproszonych informacji o historii słowackiej grafiki użytkowej możemy tu mówić o projekcie na wskroś prekursorskim. Ze względu na brak odpowiednich źródeł realizacja tej koncepcji przypomina stąpanie we mgle po rozległym terytorium. Pracę Longauera charakteryzuje jednak śmiałość i pewność kroku, a towarzyszy jej wątpliwość, czy ambitny projekt zostanie kiedykolwiek ukończony. Sceptycyzm nie opuszcza autora także w chwilach, kiedy na słowacką grafikę użytkową spogląda ze strony jej ciągłości rozwojowej: podobnie jak w przypadku politycznego i społecznego rozwoju kraju w określaniu ważnych momentów historii słowackiej grafiki użytkowej nie sposób wyznaczyć jasnej linii rozwojowej, na podstawie której byłaby możliwa rzetelna identyfikacja wpływów, szkół, tendencji, krytycznych odwołań, epigoństwa i przejawów artystycznego buntu. Jako swoiste złagodzenie tej optyki (a przy okazji nadzieję na przyszłość) można natomiast interpretować dyskretny przekaz zawarty w stopce wydawniczej na końcu książki, w której wykorzystano czcionkę Fedra autorstwa Słowaka Petra Biľaka, twórcy należącego dziś do światowej czołówki w dziedzinie typografii.

Peter Michalík

Ze słowackiego przełożyła Magdalena Bystrzak