Friedrich Weinwurm, Architekt

Henrieta Moravčíková
Slovart, Bratislava 2014

Estetyka Nowej Rzeczowości (niem.Neue Sach­lichkeit) potwierdza związki międzywojennej Bratysławy z niemiecką myślą architektoniczną, łączy się także z awangardowym imperatywem postępu. Jej głównym propagatorem był żyjący w latach 1885–1942 Friedrich Weinwurm, progresywny architekt i wychowanek uczelni w Berlinie i Dreźnie, który w niewielkiej Bratysławie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku przecierał szlaki nowoczesnej architekturze europejskiego formatu.
Paradoks historii Weinwurma polega na nieprzystawalności jego teoretycznego potencjału do praktycznych warunków pracy. Architekt działał przede wszystkim w wąskim środowisku żydowskich elit społecznych, a większość swoich projektów zrealizował dla prywatnych inwestorów. Prestiżowe biuro Weinwurm i Vécsei, pomimo sporego wkładu w krajobraz architektoniczny miasta i niezłej reputacji, pod koniec lat trzydziestych tonęło w długach. Osiedlu mieszkań spółdzielczych, które zaprojektował w pierwszej połowie lat trzydziestych, Weinwurm nadał jednak symboliczną nazwę Nowa Epoka (Nová doba). Był przekonany, że architektura wyznacza drogę nowoczesności niezależnie od materialnych, terytorialnych i środowiskowych warunków powstawania.
Henrieta Moravčíková – autorka biografii Weinwurma – dowodzi, że pozycję architekta należy interpretować w kilku kontekstach jednocześnie. Z jednej strony widzi Weinwurma jako najważniejszego modernizatora słowackiej myśli architektonicznej z dobrze rozwiniętym zmysłem praktycznym, z drugiej zaś jako zaangażowanego żydowskiego intelektualistę, który za swoje pochodzenie i lewicowe preferencje polityczne zapłacił najwyższą cenę. Wein­wurm najpewniej był ofiarą Holokaustu, choć data roczna jego śmierci – czyli rok 1942, który zwykło się podawać – nie jest pewna. Być może na początku lat czterdziestych Weinwurm zmienił tożsamość, przekroczył granicę słowacko‑węgierską, wyemigrował do Związku Radzieckiego, ukrył się w Tatrach lub w węgierskich od 1938 roku Koszycach. W każdym razie na pewno opuścił Bratysławę, w której zostawił dziesiątki oryginalnych realizacji. Niejasny przebieg ostatnich dni jego życia to kolejny paradoks jego historii.
Co ciekawe, mimo że był zapalonym socjalistą, projektował przede wszystkim luksusowe wille dla bratysławskich Żydów. Dla społeczności żydowskiej zrealizował także szpital (1934), sierociniec (1928) i cmentarną salę obrzędową (1930). Dzięki niemu powstały nowoczesne symbole międzywojennej Bratysławy – kino Uránia (1923, modernizację zrealizował w 1931 r.), kawiarnia Astória (1926), a także Hala Targowo‑Wystawiennicza nad Dunajem (1930). Wydaje się jednak, że swój potencjał Weinwurm najpełniej wykorzystał przy budowie dwóch spółdzielczych osiedli mieszkaniowych Unitas (1931) i Nová doba (1934–1942), gdzie w praktyce zastosował swoje ideały – zaangażowanego po stronie lewicy architekta. W owym czasie w słowackich warunkach oba robotnicze kompleksy mieszkaniowe miały charakter socjologicznego eksperymentu – budowano je na zasadzie społecznej unifikacji, w myśl idei równości każdego mieszkańca i równego dostępu do przestrzeni, do miejsc takich jak wspólna biblioteka, pralnia czy suszarnia. Ten typ zabudowy nie był popularny w Pradze, czyli ówczesnej stolicy państwa, natomiast podobne rozwiązania architektoniczne stosowano wtedy w Wiedniu i Berlinie. Kiepskie warunki mieszkaniowe w Czechosłowacji stanowiły jednak rzeczywisty problem – Weinwurm w czasach kryzysu gospodarczego pokazał, że można budować tanio, szybko i funkcjonalnie.
Weinwurm był również architektem piszącym. Razem z teoretykiem sztuki Antoninem Hořejšim, typografem i absolwentem Bauhausu Zdenkiem Rossmanem, a także krytykiem literackim Danielem Okálim wydawał od 1931 roku czasopismo „Nová Bratislava”, do dziś uchodzące za jeden z najbardziej awangardowych słowackich magazynów epoki. Utrzymywał kontakty z lewicowym środowiskiem Szkoły Rzemiosła Artystycznego (ŠUR – Škola umeleckých remesiel), do której już w latach trzydziestych przylgnęło określenie „słowacki Bauhaus”, współpracował także ze słowacką fotografką Ireną Blühową, prekursorką lokalnej fotografii społecznej. Swoją pozycję w kręgach słowackiej awangardy artystycznej Weinwurm budował stopniowo, w końcu stał się najważniejszym architektem środowiska. I podobnie jak większość jego członków po powstaniu Pierwszej Republiki Słowackiej, istniejącej w latach 1939–1945, zniknął w wojennej zawierusze z pierwotnie różnorodnej kulturalnej mapy Słowacji.
Doświadczenie wojny nie było mu obce. Podczas gdy znany słowacki architekt Dušan Jurkovič projektował cmentarze dla poległych w Wielkiej Wojnie, Weinwurm – jako jej weteran – kreślił szkice pomników jej ofiar. Na fotografiach portretowych najczęściej pojawia się z przepaską na czole, przypominającą uraz z czasów, kiedy walczył przeciwko Rosji po stronie Austro‑Węgier na froncie galicyjskim. Trudno orzec, czy przeżycia wojenne wpłynęły na jego światopogląd – był jednak częścią straconego pokolenia zwróconego w stronę przyszłości i odrzucającego przeszłość, czyli generacji, którą doświadczenie wojny przetransformowało w progresywną formułę awangardy.
Weinwurm przede wszystkim nadał wielkomiejski charakter międzywojennej Bratysławie, choć część swoich projektów zrealizował w mniejszych miastach Słowacji – w Nitrze, Pieszczanach i Żylinie. Estetyka Nowej Rzeczowości odpowiadała postępowym słowackim Żydom – surowe bryły bez zbędnych ornamentów były nie tylko nowoczesne, ale także tańsze w realizacji. Międzywojenna żydowska elita w dużym stopniu była zresztą współodpowiedzialna za modernizację kraju. Klerofaszystowski reżim stanowił więc cywilizacyjny krok w tył – zdegradował sporą na Słowacji mniejszość wyznaniową, a wraz z nią jej potencjał i niepośledni kapitał kulturowy.
Friedrich Weinwurm był architektem epoki postępu, na którą paradoksalnie nałożyły się czasy powrotu do wartości tradycyjnych i nacjonalizmu etnicznego. Międzywojenna słowacka kultura formowała się na linii sporów między obozem postępowym a konserwatywnym, akceptowała również peryferyjną pozycję Słowacji w Czechosłowacji. Weinwurm jako architekt zajął w tym sporze pozycję czytelną – słowackiej architekturze oferował nowe możliwości rozwoju, a Słowację jednoznacznie wpisał w szerszy kontekst europejski. ­Moravčíková z powodzeniem przekazuje ten prosty i definitywny komunikat, nawet jeśli materiały na temat życia i pracy Weinwurma są niekompletne i wprowadzają więcej wątpliwości niż biograficznych pewników.

Magdalena Bystrzak