Europa w trzydziestu ośmiu odsłonach – Marek Świdrak

Rok 2018, który decyzją Unii Europejskiej stał się czasem celebracji Europejskiego Dziedzictwa Kulturowego, stanowił właściwy moment na przyjrzenie się najważniejszemu projektowi UE na tym polu – Znakowi Dziedzictwa Europejskiego (ZDE).

Program ten ma swoje korzenie w ogłoszonej w 2007 roku inicjatywie międzyrządowej 17 krajów, stanowiącej reakcję na trudności w pogłębianiu integracji europejskiej. Dziedzictwo kulturowe zostało wówczas rozpoznane jako pomocne w konsolidacji wspólnoty europejskiej. W 2011 roku Znak Dziedzictwa Europejskiego stał się programem Unii Europejskiej, a w 2018 roku minęło pięć lat od przyznania pierwszych czterech tytułów ZDE. Tym samym zainicjowano kampanię budowy wspólnej europejskiej narracji kulturowej, wspieraną od 2017 roku przez brukselski Dom Historii Europejskiej. Początkowe lata funkcjonowania ZDE przyniosły wyklarowanie się jego postaci, pierwsze sukcesy, ale i  rozczarowania. Ustabilizowany koncepcyjnie, ale i ograniczony terytorialnie oraz borykający się z  niską rozpoznawalnością projekt ten wymaga dla swojego rozwoju nowych instrumentów i zachęt do uczestnictwa w nim dla potencjalnych nowych Znaków. Co jednak już udało się osiągnąć i jak przedstawia się w chwili obecnej flagowy projekt rozszerzenia integracji europejskiej o pole kultury?

Jego ramy merytoryczne i proceduralne zostały nakreślone przez Panel Ekspertów Znaku Dziedzictwa Europejskiego. Zgodnie z przygotowanymi przez ów międzynarodowy zespół o zmiennym składzie kryteriami obiekt kandydujący do uzyskania tytułu ZDE musi spełniać konkretne wymogi merytoryczne i techniczne. Przede wszystkim jest konieczne, aby był on nosicielem „symbolicznej wartości europejskiej”. Ta trudna do zdefiniowania właściwość może się przejawiać w  ponadnarodowym, najlepiej zaś ogólnoeuropejskim znaczeniu, odgrywaniu ważnej roli w historii europejskiej, preferencyjnie w zakresie (nie tylko unijnej) integracji, wreszcie w związku z rozwojem i promocją wartości wspólnotowych. Rozumienie obiektu, jak pokaże to prezentowany poniżej przegląd, jest wysoce szerokie. Mogą nim być obiekty naturalne, archeologiczne, przemysłowe lub miejskie, zabytki, krajobrazy kulturowe czy przedmioty kultury. Nie jest przy tym konieczne, by dany kandydat charakteryzował się długą metryką – biorąc pod uwagę stosunkowo krótką historię samej Unii Europejskiej. W pełni aprobowane są również obiekty współczesne – spośród miejsc, którym dotychczas przyznano tytuł ZDE, prawie połowa pochodzi z XX wieku, a ponad 20 procent dotyczy wydarzeń z drugiej połowy XX wieku. Dodatkowym wymogiem stawianym kandydatom jest przedstawienie projektu podkreślającego i prezentującego ich europejski wymiar europejskim odbiorcom. Strony kandydujące są przy tym zobowiązane do wykazania, że posiadają zdolność operacyjną do przeprowadzenia owego projektu. Wymóg ten ujawnia wysokie oczekiwania wobec skuteczności Znaków w realizacji myśli kierunkowej projektu. Spełnienie powyższych kryteriów obliguje Panel Ekspertów do wydania pozytywnej opinii co do decyzji o nadaniu tytułu – stąd też daleko idąca różnorodność typologiczna między Znakami a ich wydźwiękiem. Charakter wymogów stawianych kandydatom do tytułu ZDE jasno różnicuje ten program od Listy światowego dziedzictwa UNESCO. Znak Dziedzictwa Europejskiego, choć pozornie do niej podobny, ani nie jest „listą piękności”, ani nie stawia sobie za główny cel ochrony honorowanych miejsc. Zachowanie owych depozytariuszy przeszłości dla kolejnych pokoleń należy do krajów, z których one pochodzą. Przyjmując wobec obiektów postawę dążącą do pragmatycznego wplecenia ich w mechanizmy polityki, charakter Znaku stawia je na płaszczyźnie lieux de memoire. Znak Dziedzictwa Europejskiego skupia się na wykorzystaniu drzemiącego w nich bogactwa znaczeń symbolicznych, nie zaś na samej materialności danego obiektu. Wdrożenie obiektu w system ZDE ma tym samym charakter regulacji kulturowej, wyróżniającej konkretną jego wymowę poprzez legitymizację rygorystycznej interpretacji. Pozorną, przynajmniej z perspektywy dotychczasowych możliwości oceny, zdaje się różnica w rozpoznawalności ZDE i Listy UNESCO. Trzeba pamiętać, że zestawienie miejsc światowego dziedzictwa zostało wdrożone w życie dopiero sześć lat po powstaniu konwencji paryskiej, a szerszą renomę uzyskało dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku*.

W siedem lat od uchwalenia inicjatywy UE lista Znaków obejmuje 38 miejsc. W związku z krótkim dotychczas istnieniem projektu widoczne są daleko idące dysproporcje geograficzne – obiekty znajdują się na terenie 18 krajów członkowskich UE, przy czym większość państw szczyci się jednym miejscem, natomiast wiodące pod względem liczebności Polska i Francja – czterema. W tym zgrupowaniu, wobec którego planowane jest znaczne poszerzenie, pokładane są duże nadzieje na odwrócenie tendencji antywspólnotowych i przełamanie partykularnych europejskich uprzedzeń kulturowych. Czy jednak w dotychczasowej liście urzeczywistnia się już maksyma e pluribus unum, czy widoczna jest współtworzona przez te miejsca koherentna narracja? Jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie nie można na razie udzielić. Pewne jest wszak, że jej poszukiwania należy rozpocząć od zapoznania się z miejscami dotychczas uznanymi za Znaki Dziedzictwa Europejskiego.

Aby uniknąć nieporozumień, prezentowany poniżej katalog został ujęty z uwzględnieniem kryterium chronologicznego, wykorzystującym czas powstania obiektu lub moment zajścia związanego z nim wydarzenia. Trzeba bowiem zwrócić uwagę, że kategoryzacje merytoryczne Znaków prowadzą do nieostrych lub nierozdzielnych ujęć. Nie przeczy to oczywiście wyrazistości wielu grup, jakie można wyróżnić pośród ZDE. Korzystając z różnorodnych systematyk, można by w szczególności wskazać kategorię dokumentów, lokalizacji wojennych, miejsc związanych z przełomami politycznymi czy obiektów związanych z historią Unii Europejskiej. Charakterystyczna wielorakość Znaków odnosi się również do emocji, jakie wiążą się z najczęstszymi ich konotacjami. Znaczna część obiektów przywołuje trudne momenty w historii kontynentu. Pozwala to jednak z pewnością budować bardziej zrównoważony przekaz, podkreślający zarówno sukcesy, jak i porażki Europy i jej narodów.

* Christina Cameron, Mechtild Rössler, Many Voices, One Vision. The Early Years of the World Heritage Convention, London – New York 2013, s. 52.

1. Muzeum Człowieka Neandertalskiego w Krapinie, Chorwacja

Chorwackie Muzeum Człowieka Neandertalskiego jest jedynym dotychczas Znakiem Dziedzictwa Europejskiego odwołującym się do czasów prehistorycznych. Muzeum położone koło miasta Krapina w regionie Hrvatsko Zagorje prezentuje odkrycia dokonane w ciągu trwających w latach 1899–1905 przy górze Hušnjakovo brdo wykopalisk archeologicznych. Znaleziony tam zespół kości neandertalczyków jest najliczniejszy na terenie całej Europy. Wiek znaleziska ieku oszacowany na około 125 tysięcy lat. Stając się przedmiotem licznych badan naukowych, odkrycie to dało możliwość znacznego rozwoju naszej wiedzy na temat funkcjonowania najstarszych grup ludzkich na Starym Kontynencie. Powstałe się na miejscu dawnych wykopalisk multimedialne muzeum prezentuje szerokie spektrum zagadnień związanych z ewolucją i człowiekiem neandertalskim – przez historię pierwszych związanych z nim odkryć, dziewiętnastowieczne interpretacje, po najnowsze ustalenia naukowców.

2. Serce starożytnych Aten, Grecja

Obszerny wpis ateński obejmuje ponad sto zgrupowanych topograficznie obiektów – wśród nich między innymi Akropol – centrum religijne miasta wraz z zabudową stoków, Pnyks, na którym zbierało się zgromadzenie obywateli, agorę, bibliotekę Hadriana i cmentarz Keramejkos. Uprawiane i rozwijane tam w czasach świetności starożytnych Aten sztuka i architektura, myśl polityczna, literatura, dramat, myśl historyczna czy wreszcie medycyna i nauka uczyniły z tego miejsca kolebkę cywilizacji europejskiej. Zapewne najbardziej ikoniczne i rozpoznawalne ze wszystkich miejsc na liście zabytki starożytnych Aten przywołują osiągnięcia, wydarzenia i postaci fundamentalne dla formacji jednego z  trzonów cywilizacji europejskiej, co zaś szczególnie ważne z punktu widzenia ZDE – przypominają o  narodzinach demokracji.

3. Park archeologiczny Carnuntum, Austria

Położony w północno‑wschodniej Austrii, 10 kilometrów od granicy ze Słowacją park archeologiczny prezentuje rzymskie zabytki wywodzące się z castrum (obozu wojskowego) nad Dunajem – dawnej stolicy rzymskiej prowincji Panonii Górnej. Położone na skrzyżowaniu szlaku bursztynowego i linii limesu chroniącego cesarstwo od północy Carnuntum było silnie promieniującym centrum rzymskiej kultury. Wspomniane pierwszy raz w 6 roku n.e., swój rozkwit przeżywało w II i III wieku, kiedy zamieszkiwało je nawet 40 tysięcy osób, podupadło zaś w IV wieku. Tylko nieznaczna część z  pierwotnego obszaru zajmującego około 10 kilometrów kwadratowych jest odkryta i udostępniona dla odwiedzających. Większość obszaru zajmują pozostałości w postaci fundamentów, jednak szczególną atrakcję Carnuntum stanowią budynki zrekonstruowane z użyciem techniki i materiałów charakterystycznych dla epoki rzymskiej. Obiekty te (łaźnie publiczne, willa miejska i dom znanego z  inskrypcji kupca Luciusa) są zaaranżowane i wyposażone tak, aby jak najlepiej przybliżyć odwiedzającym realia życia w Cesarstwie Rzymskim.

4. Opactwo Cluny, Francja

Założone w Burgundii w 910 roku przez księcia Akwitanii Wilhelma Pobożnego opactwo benedyktyńskie Świętych Piotra i Pawła w Cluny stanowiło niegdyś największy i najważniejszy ośrodek monastyczny w całej Europie. Odegrało ono niezwykłą rolę na wielu polach, zmieniając oblicze kulturowe przełomu tysiącleci. Stanowiło centrum myśli politycznej, mające wpływ między innymi na ruch krucjatowy. Od opactwa wzięła swoją nazwę reforma kluniacka, stanowiąca próbę odnowy życia monastycznego. Związane z nią zmiany w liturgii były silnym bodźcem do rozwoju rzemiosła artystycznego i sztuk plastycznych, które zapewniały odpowiednią oprawę wizualną, oraz kultury muzycznej, operującej chórami wielogłosowymi. Ośrodek ten stanowił również na przestrzeni dwustu lat centrum rozwoju architektury europejskiej. Rosnąca dynamicznie liczba zakonników wymagała coraz to większych kościołów – pierwszy konsekrowano w 927 roku, drugi w 981 roku, trzeci zaś w roku 1135. Ostatni z nich, pięcionawowa bazylika z dwoma transeptami, perła architektury późnoromańskiej, do czasów nowej Bazyliki Świętego Piotra w Rzymie pozostawał największym kościołem Europy. Opactwo zostało zamknięte podczas rewolucji francuskiej, a w 1811 roku prawie w  całości rozebrane.

5. Zamek Przemyślidów i Muzeum Archidiecezjalne w Ołomuńcu, Czechy

Ołomunieckie Muzeum Archidiecezjalne prezentuje tysiąc lat kultury chrześcijańskiej i sztuki na Morawach. Pełniąc funkcję centrum religijnego już od czasów wielkomorawskich, miejsce to dzięki mecenatowi jego kolejnych włodarzy stało się skarbcem sztuki ustępującym w Republice Czeskiej bogactwem jedynie Galerii Narodowej w Pradze. Muzeum mieści się w dawnym pałacu kapituły katedralnej, w tym w graniczącym z katedrą dwunastowiecznym, romańskim pałacu biskupim, uważanym niegdyś za siedzibę dynastii Przemyślidów. Przeprowadzona w latach 1998–2006 adaptacja budynku uwidoczniła jego wielowarstwowy charakter. Eksponowana wewnątrz kolekcja, obejmująca szeroki zbiór sztuki średniowiecznej i nowożytnej, dowodzi znaczenia panujących nad Morawami dynastii Przemyślidów i Luksemburgów, a także niezwykłych efektów mecenatu tamtejszych arcybiskupów i szlachty.

6. Trasa dziedzictwa muzycznego w Lipsku, Niemcy

Lipski Znak Dziedzictwa Europejskiego dotyczy kultury muzycznej miasta. Obejmująca dziewięć lokalizacji trasa dokumentuje jej rozwój od XIII wieku do czasów dzisiejszych. Na szlaku znajdują się różnorodne obiekty: kościoły Świętego Mikołaja i Świętego Tomasza, sale koncertowe, muzea, instytucje badawcze, konserwatorium i domy kompozytorów, ukazujące szerokie spektrum i długą tradycję muzyczną stolicy Saksonii. Miejsca te związane są z życiem i działalnością postaci historycznych, które miały przemożny wpływ na rozwój europejskiej kultury muzycznej: Jana Sebastiana Bacha, Feliksa Mendelssohna-Bartholdy’ego, Roberta i Clary Schumannów, Richarda Wagnera czy Edvarda Griega. Trasa nie dotyczy jednak tylko historii, wśród wyróżnionych na niej punktów są również światowej sławy Orkiestra Gewandhaus czy Chór Świętego Tomasza, które podtrzymują genius loci Lipska.

7. Archiwum Korony Aragońskiej w Barcelonie, Hiszpania

Archiwum Korony Aragońskiej w Barcelonie założono w 1318 roku. Znaczący wzrost działalności biurokratycznej i administracyjnej za czasów Jakuba I Zdobywcy, a także przejęcie w 1307 roku archiwum zakonu templariuszy spowodowały wydzielenie przez Jakuba II Sprawiedliwego dwóch sal w  barcelońskim zamku na przechowywanie dokumentów (archiwum mieściło się w tych pomieszczeniach do 1770 roku). Początkowo zbierające wyłącznie decyzje i rejestry administracyjne archiwum szybko zostało rozszerzone o wszelkie dokumenty związane z panującą dynastią i z dworem: rachunki skarbca, sprawy sądowe rozstrzygane przez sędziów wchodzących w skład dworu, raporty posłów czy korespondencję rodzinną. Archiwum niebawem utraciło charakter prywatnej własności króla, stając się instytucją administracji królestwa. Kontynuowało ono zbieranie dokumentów do 1727 roku, a w XIX wieku jego zbiory stały się publicznie dostępne. Działające nieprzerwanie od 700 lat archiwum posiada jedną z największych i najcenniejszych kolekcji dokumentów w Europie, odnoszących się głównie do średniowiecza. Rola odgrywana przez władców Aragonii oraz ich szerokie kontakty spowodowały, że w archiwum znajdują się dokumenty dotyczące nie tylko Hiszpanii, ale też Włoch, Portugalii, Francji, Anglii, Niemiec, krajów Europy Środkowej, Bałkanów, Grecji, Turcji czy innych państw muzułmańskich.

8. Dom Wielkiej Gildii w Tallinie, Estonia

Dom Wielkiej Gildii to jeden z oddziałów Muzeum Historycznego Estonii. Wybudowany w 1410 roku gmach powstał na potrzeby Wielkiej Gildii – organizacji zrzeszającej niemieckich kupców działających w ramach ligi hanzeatyckiej. Liga w wiekach XIV–XV zrzeszała praktycznie wszystkie miasta pobrzeża Morza Północnego i Bałtyku. Tym samym była nie tylko jedną z ważniejszych inicjatyw w historii integracji gospodarczej w Europie, ale również platformą, która umożliwiała rozprzestrzenianie się wzorców kulturowych, czego przykładem jest architektura Domu Wielkiej Gildii. Obecnie w gmachu Gildii, perle tallińskiej architektury gotyckiej, mieści się interaktywne muzeum, które prezentuje 11 tysięcy lat historii obszaru dzisiejszej Estonii. Ekspozycja kładzie szczególny nacisk na tematykę związaną z Hanzą, prezentując nie tylko lokalny, ale i ogólnoeuropejski kontekst rozwoju handlu międzynarodowego w dobie późnego średniowiecza.

9. Przylądek Sagres, Portugalia

Przylądek Sagres tworzy niezwykły krajobraz przyrodniczy o ogromnym znaczeniu historycznym. Wznoszący się pięćdziesięciometrowymi klifami nad miejscem, gdzie Morze Śródziemne łączy się z  Oceanem Atlantyckim, już w epoce kamienia pełnił ważną funkcję kultową, zachowaną także w  późniejszych czasach (jego nazwa pochodzi od określenia Sacrum Promontorium – święty przylądek). Uważany długo za wysunięte najbardziej na zachód miejsce zamieszkane przez człowieka, został wybrany na lokalizację szkoły kartografii i astronomii – pierwszej akademii morskiej na świecie, założonej przez infanta portugalskiego Henryka Żeglarza, który zmarł tam w 1460 roku. Obecnie na przylądku znajduje się forteca odbudowana po trzęsieniu ziemi z 1755 roku, mieszcząca również starsze zabytki – szesnastowieczne wieżę obserwacyjną i kościół Matki Boskiej Łaskawej. Nieopodal fortecy odkryto w latach dziewięćdziesiątych XX wieku olbrzymią różę wiatrów o średnicy 43 metrów, pochodzącą zapewne z czasów Henryka Żeglarza. Przylądek odegrał kluczową rolę w historii odkryć geograficznych, które ukształtowały losy Europy i reszty świata w epoce nowożytnej.

10. Biblioteka Główna Uniwersytetu w Coimbrze, Portugalia

Założona przed 1513 rokiem biblioteka została włączona w struktury uniwersytetu po przeniesieniu go z Lizbony do Coimbry w 1537 roku. Instytucja bardzo szybko uzyskała status jednostki publicznej – już jej statut z 1571 roku określał ją jako „bibliotekę dla wykładowców, studentów i wszystkich pozostałych ludzi”. Swą międzynarodową sławę zawdzięcza głównie przepysznemu, barokowemu gmachowi, oddanemu do użytku w 1728 roku. Ta tak zwana Biblioteca Joanina wciąż pełni swoją funkcję jako jeden z gmachów biblioteki uniwersyteckiej, przechowując publikacje pochodzące sprzed 1800 roku. Co zaskakujące, gmach ten dalej korzysta z tradycyjnego sposobu walki z insektami – co noc do jego pomieszczeń wpuszczane są nietoperze, które zjadają owady. Biblioteka była jedną z pierwszych, które udostępniły katalogi przedmiotowe (od 1748 roku). Instytucja nigdy nie poddała się panującej cenzurze, wszystkie jej zbiory były udostępniane nawet za czasów dyktatury Salazara. Funkcjonująca od ponad 500 lat biblioteka o zbiorach międzynarodowej klasy jest jednym z czołowych europejskich przykładów rozwoju tego typu instytucji.

 11. Hofburg – pałac władców Austrii, Wiedeń, Austria

Pałac Hofburg został założony około 1280 roku jako siedziba książąt austriackich. Wielokrotnie przekształcany i rozbudowywany stał się siedzibą dynastii Habsburgów, a zarazem głównym ośrodkiem władzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego i do 1918 roku cesarstwa austriackiego. Obecnie pałac kontynuuje swoją funkcję siedziby głowy państwa, mieszcząc urząd prezydenta Austrii. Ten gigantyczny kompleks budynków odegrał niebagatelną rolę w historii Europy – pełnił funkcję centrum zarządzania wielonarodowym i wieloreligijnym państwem, które w swym apogeum obejmowało większość obszaru Europy Środkowej, stanowił jeden z głównych ośrodków kontrreformacji, był wreszcie miejscem obrad kongresu wiedeńskiego, w wyniku którego ukonstytuowano nowy ład polityczny na Starym Kontynencie. Pałac był również miejscem działalności wybitnych architektów, do których zaliczali się między innymi Johann Lucas von Hildebrandt, Joseph Emanuel Fischer von Erlach czy Gottfried Semper. Na jego rozległym terenie mieści się obecnie również wiele muzeów najwyższej światowej klasy, między innymi Albertina, Muzeum Historii Sztuki, Muzeum Historii Naturalnej.

12. Unia lubelska, Lublin, Polska

Lubelski Znak Dziedzictwa Europejskiego współtworzą trzy miejsca: zamkowa kaplica Świętej Trójcy, kompleks klasztoru Dominikanów oraz pomnik Unii Lubelskiej. Wszystkie łącznie stanowią pamiątkę po podpisanym 1 lipca 1569 roku porozumieniu pomiędzy Koroną Królestwa Polskiego a Wielkim Księstwem Litewskim, ustanawiającym pomiędzy tymi państwami unię realną, a tym samym dającym początek Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Ten trwający ponad 200 lat twór polityczny był największym pod względem terytorialnym państwem siedemnastowiecznej Europy, na którego wieloetnicznym obszarze rozwinęła się demokracja szlachecka. Ze względu na niezwykle zróżnicowany charakter narodowościowy, funkcjonowanie unii monetarnej oraz wprzęgnięcie obywateli w system zarządzania państwem akt unii lubelskiej jest uważany za kamień milowy na drodze integracji europejskiej, w tym jako swoisty poprzednik Unii Europejskiej.

13. Münster i Osnabrück – miejsca pokoju westfalskiego, Niemcy

Dzielony przez Münster i Osnabrück tytuł Znaku Dziedzictwa Europejskiego upamiętnia zawarcie pokojowych traktatów westfalskich, które zakończyły wojnę trzydziestoletnią (1618-1648). W wypadku obu miast obiektami, którym przyznano ZDE, są ratusze, gdzie odbywały się czteroletnie pertraktacje kończące jeden z najbardziej krwawych konfliktów w dziejach Europy. Spowodowana konfliktami religijnymi wojna trzydziestoletnia zaangażowała, pośrednio lub bezpośrednio, prawie wszystkie państwa europejskie, a w jej trakcie zginęło ponad osiem milionów ludzi, głównie cywilów. Kończący ją akt miał kluczowe znaczenie dla rozwoju prawa międzynarodowego i organizacji państw europejskich. W jego wyniku została przemodelowana równowaga sił europejskich – Francja stała się  kontynentalnym hegemonem, znacząco zwiększyła się również pozycja i obszar Szwecji, Saksonii i  Brandenburgii, została uznana niepodległość Szwajcarii i Holandii, ponadto rozszerzono obowiązywanie pokoju augsburskiego na kalwinistów. Tym samym pokój westfalski dogłębnie przekształcił porządek europejski, ustanawiając nowy ład geopolityczny, którego wiele postanowień cieszy się trwającą aż po dziś stabilnością.

14. Konstytucja 3 maja 1791 roku, Warszawa, Polska

Konstytucja 3 maja 1791 roku, przechowywana w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, została uznana za Znak Dziedzictwa Europejskiego ze względu na jej pionierski charakter. Uchwalona podczas Sejmu Wielkiego Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Warszawie była pierwszą europejską, a  drugą na świecie, po amerykańskiej, ustawą zasadniczą. Konstytucja, pomimo iż pozostała w mocy zaledwie niecałe 15 miesięcy, stanowiła rewolucję w dziejach europejskich systemów politycznych. Wprowadzone w niej monteskiuszowski trójpodział władzy, swoboda wyznania czy rozwiązania zmierzające ku zniesieniu poddaństwa chłopów były wyrazami wiodącego prym w filozofii europejskiego oświecenia. Uchwalenie tego aktu jest bezsprzecznie kamieniem milowym na drodze do stworzenia nowoczesnej Europy, odrzucającej panowanie monarchii absolutnych. Zawarte w ustawie aspekty sprawiedliwości i demokratyzacji, a także pokojowy tryb jej uchwalenia są postrzegane jako konstytutywne dla zbioru współczesnych wartości europejskich.

15. Kompleks uniwersytecki w Tartu, Estonia

Uniwersytet w Tartu został utworzony w 1632 roku przez króla Szwecji Gustawa II Adolfa. Przeniesiony później tymczasowo do Parnawy, w 1802 roku na rozkaz cara Rosji Aleksandra I powrócił do Tartu. To wtedy powstał pokaźny kompleks kampusu uniwersyteckiego. Motto przewodnie towarzyszące projektowaniu i budowie kampusu brzmiało „Uniwersytet w mieście – uniwersytet w parku”. Zgodnie z tą koncepcją powstał unikatowy na skalę europejską kompleks budynków uniwersyteckich o  wysmakowanej architekturze klasycystycznej, rozlokowany na terenach parkowych w sercu miasta. Funkcjonująca tam praktyka akademicka została ukształtowana zgodnie z oświeceniową koncepcją uniwersytetu, łączącą prowadzenie badań naukowych i nauczanie. W ciągu swej historii Uniwersytet był ośrodkiem kształcącym studentów pochodzących z wielu krajów, między innymi po likwidacji w  1831 roku uniwersytetów w Wilnie i w Warszawie stał się najczęściej wybieranym miejscem studiów Polaków z zaboru rosyjskiego. Kampus uniwersytecki, mieszczący najstarsze muzeum sztuki w Estonii, jest silnie nacechowany symbolicznie – stanowi zarówno wizualny emblemat miasta, jak i podkreśla jego europejską tożsamość.

16. Zamek Hambach, Niemcy

Początki historii zamku Hambach giną w mrokach dziejów. Niemniej wiadomo, iż ta położona we wschodniej Nadrenii twierdza stała się własnością biskupów Spiry i pozostawała w ich rękach do końca XVIII wieku. Najważniejszym wydarzeniem w dziejach zamku, będącym podstawą do przyznania mu Znaku Dziedzictwa Europejskiego, był zjazd zorganizowany tam w dniach 27–30 maja 1832 roku. Ów krótki festyn zgromadził 30 tysięcy Niemców wszystkich stanów, a także reprezentantów Francji i  Polski, którzy zjednoczyli się we wspólnych postulatach wolności, równości, tolerancji i demokracji. Uczestnicy demonstracji domagali się również zjednoczenie Niemiec, a także wyrazili solidarność z  polskimi emigrantami po klęsce powstania listopadowego. Festyn ten był pierwszym wydarzeniem w dziejach niemieckiego republikanizmu, które stało się symbolem działań mających na celu jedność Niemiec, ale i szerzej – Europy, a także ikoną niemieckiego ruchu demokratycznego.

17. Kompleks Wielkiej Synagogi w Budapeszcie, Węgry

Wielka Synagoga w Budapeszcie, położona przy ulicy Dohány, jest największym tego typu obiektem w  Europie i trzecim pod względem wielkości na świecie, czym świadczy o rozmiarze przedwojennej wspólnoty żydowskiej w węgierskiej stolicy. Budynek został zaprojektowany w charakterystycznym dla architektury synagogalnej w XIX wieku stylu neomauretańskim i wybudowany w latach 1854– 1859. Miejsce to stanowiło centrum judaizmu neologicznego od samego początku jego narodzin. Synagoga została wysadzona w powietrze przez jedno z węgierskich ugrupowań pronazistowskich jeszcze przed rozpoczęciem drugiej wojny światowej, w lutym 1939 roku. Jej odbudowa zakończyła się w 1996 roku. W jej kompleks wchodzą dodatkowo Muzeum Żydowskie wraz z archiwum, pomnik żydowskich żołnierzy węgierskich – ofiar pierwszej wojny światowej, ogród oraz park poświęcony pamięci Raoula Wallenberga, zasłużonego dla ratowania Żydów przed Shoah. Ośrodek ten łączy obecnie funkcje religijne oraz służy jako miejsce pamięci, promując, zgodnie z doktryną judaizmu neologicznego, integrację i otwartość na dialog.

18. Fort Cadine, Trydent, Włochy

Położony w Trydencie Fort Cadine w ciągu swojej ponad 150‑letniej historii funkcjonował jako obiekt wojskowy, miejsce pamięci i arena działalności kulturalnej. Został wybudowany w latach 1860–1862 jako element szerokiej sieci fortów nadgranicznych cesarstwa austriackiego. Rozbrojony w 1915 roku, służył następnie, w wyniku zmiany granic, jako magazyn armii włoskiej. W trakcie drugiej wojny światowej był zajęty przez wojska nazistowskich Niemiec. Od 2014 roku funkcjonuje jako instytucja kultury koncentrująca się na działaniach artystycznych i na zagadnieniach związanych z historią fortyfikacji, fenomenem granic i historią pierwszej wojny światowej. Jako Znak Dziedzictwa Europejskiego Fort Cadine, stanowiący część rozbudowanego systemu twierdz nadgranicznych, jest memento historycznych podziałów, konfliktów zbrojnych i zmieniających się granic, czym wpisuje się w narrację podkreślającą wartość otwartych granic i wolnego przepływu ludności, stojącą u podstaw Unii Europejskiej.

19. Dokument zniesienia kary śmierci, Lizbona, Portugalia

Wydany w 1867 roku akt zniesienia kary śmierci za przestępstwa cywilne, przechowywany w Archiwum Narodowym Torre do Tombo w Lizbonie, jest świadectwem jednej z pierwszych trwałych abolicji tej formy represji, jaka została wprowadzona w europejskim prawie krajowym (w XVIII wieku karę śmierci zniesiono nietrwale w Rosji i w Toskanii. Pierwsze trwałe zniesienie kary śmierci w Europie zostało wprowadzone w San Marino w 1848 roku). Inicjator nowego prawa, król Portugalii Ludwik I Bragança (panował w latach 1861–1889), był zmotywowany w tej kwestii etyką humanitarną. Akt z 1867 roku został poprzedzony zniesieniem kary śmierci za przestępstwa polityczne w 1852 roku. Karę tę za przestępstwa wojenne zniesiono ostatecznie w 1976 roku. Zniesienie kary śmierci, wpisujące się w  szersze spektrum praw człowieka, stanowi kluczowy element polityki unijnej. W wymiarze ogólnoeuropejskim znalazła ona odzwierciedlenie w protokołach Europejskiej konwencji praw człowieka oraz w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej.

20. Akademia Muzyczna im. Franciszka Liszta w Budapeszcie, Węgry

Założone przez genialnego kompozytora i pianisty w 1875 roku konserwatorium, które z czasem rozwinęło się w potężną i wielozadaniową instytucję o globalnej renomie, pierwotnie mieściło się w  domu własnym Liszta. Od 1907 roku siedzibą Akademii jest wybudowany w tym celu gmach projektu Flórisa Korba i Kálmána Giergla – ważny przykład secesji węgierskiej. Akademia jest wiodącą uczelnią muzyczną, gospodarzem ponad 600 koncertów rocznie, instytucją badawczą, prowadzi również muzeum. Podobnie jak aktywność samego Liszta – uczelnia ma ściśle międzynarodowy charakter, od samego początku promując otwartość, kreatywność i innowacyjne podejście wykorzystujące uniwersalny język muzyki. Jej wielkim wkładem w światowe nauczanie muzyki jest promocja rewolucyjnej metody Zoltána Kodálya, którą artysta rozwinął, wykładając w Akademii Muzycznej im. Franciszka Liszta.

21. Mundaneum, Mons, Belgia

Mundaneum, którego założycielami byli Paul Otlet i Henri La Fontaine, zostało założone w 1910 w  Brukseli jako inicjatywa mająca na celu zebranie ogółu ludzkiej wiedzy i sklasyfikowanie jej. Niezależnie od medium, w jakim została przekazana, materia ta była porządkowana przy użyciu rozwiniętego przez nich systemu zwanego uniwersalną klasyfikacją dziesiętną. Autorom Mundaneum przyświecały szczytne cele, dla których sam rozwijany przez nich system był tylko narzędziem. Utopijna idea pełnej identyfikowalności i dostępność wszelkiej wiedzy miały prowadzić do pogłębienia zrozumienia międzyludzkiego, a tym samym przyczynić się do propagacji pokoju światowego (notabene Henri La Fontaine został w 1913 roku laureatem Pokojowej Nagrody Nobla). Założona przez nich instytucja była krokiem milowym na drodze rozwoju zbierania informacji naukowej i zarządzania nią, przyczyniając się tym samym w znacznym stopniu do rozwoju cywilizacji europejskiej w XX wieku. W swojej obecnej postaci Mundaneum jest działającą w walońskim Mons instytucją dokumentującą i  prezentującą dokonania tej innowacyjnej i rewolucyjnej inicjatywy.

22. Residencia de Estudiantes, Madryt, Hiszpania

Residencia de Estudiantes (Dom Studencki) została założona w 1910 roku jako próba implementacji w  Hiszpanii modelowego koledżu uniwersyteckiego. Łącząc funkcje akademika, instytucji kultury oraz nauki, odegrała ona ważną rolę w kształceniu elit intelektualnych i artystycznych Hiszpanii. Do jej wychowanków zaliczali się między innymi Salvador Dalí, Luis Buñuel czy Federico García Lorca. Residencia organizowała liczne wykłady i seminaria, na które były zapraszane najwybitniejsze persony Europy, spośród których wymienić można Marię Skłodowską‑Curie, Le Corbusiera, Waltera Gropiusa, Igora Strawińskiego czy Alberta Einsteina. Otwarta ponownie w 1986 roku kontynuuje tradycję rozwijaną w czasach przed hiszpańską wojną domową. Goszcząc prominentnych badaczy i artystów z  całej Europy, organizując konferencje, warsztaty, dyskusje i wystawy, jest wiodącą w królestwie instytucją wspierającą otwartą wymianę poglądów, kreatywność i krytyczny ogląd współczesnych tendencji naukowych i artystycznych.

23. Pałac Pokoju, Haga, Holandia

W 1899 roku w Hadze odbyła się Pierwsza Konferencja Pokoju Światowego. Mimo że nie udało się osiągnąć jej podstawowego celu – porozumienia w sprawie rozbrojeń, podczas konferencji skonstatowano, iż w przyszłości konflikty międzynarodowe należy rozwiązywać na drodze prawnej, a  nie zbrojnej. Myśl ta zaowocowała utworzeniem Stałego Trybunału Arbitrażowego (STA), który zainicjował działalność w 1902 roku. Pałac Pokoju, którego fundatorem był Andrew Carnegie, wybudowany jako siedziba Trybunału, został otwarty w 1913 roku. Ten wspaniały gmach stał się w  późniejszych latach siedzibą dla kolejnych instytucji powstałych w wyniku rozwoju prawa międzynarodowego. Obecnie mieści on także, oprócz STA, Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Haską Akademię Prawa Międzynarodowego oraz Bibliotekę Prawa Międzynarodowego. Pałac Pokoju był wielokrotnie miejscem obrad nad traktatami międzynarodowymi, z konwencją z 1954 roku o  ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego na czele. Pałac Pokoju jest powszechnie uważany za niezwykle ważny w rozwoju prawa międzynarodowego, stanowiąc wymowny symbol międzynarodowej współpracy na rzecz zaprowadzenia powszechnego pokoju światowego.

24. Kościół Ducha Świetego na wzgórzu Javorca, Tolmin, Słowenia

Kościół Ducha Świętego na wzgórzu Javorca w Parku Narodowym Triglav w Słowenii został ufunowany i wybudowany w 1916 roku przez austro‑węgierską 3. Brygadę Górską jako forma upamiętnienia żołnierzy poległych w bitwach nad Soczą (1915–1917). Ukończony w zaledwie siedem miesięcy, jeszcze w trakcie trwania walk, został wzniesiony w eksponowanym miejscu, zarówno widocznym dla żołnierzy, jak i zapewniającym mu bezpieczeństwo przed ostrzałem. Projektantem założenia był biorący udział w pobliskich walkach wiedeński malarz i architekt, porucznik Remigius Geyling. Budynek został zrealizowany w stylistyce łączącej lokalne tradycje z secesją wiedeńską, co objawia się głównie w wielobarwnej dekoracji wnętrza. Świątynia upamiętnia poległych w okolicy żołnierzy różnych narodowości i wyznań. Nazwiska 2564 z nich znalazły się drewnianych tablicach umieszczonych wewnątrz budynku.

25. Cmentarz wojenny nr 123 – Łużna‑Pustki, Polska

Cmentarz wojenny nr 123, założony w 1918 na wzgórzu Pustki, jest miejscem pamięci po jednej z  największych bitew pierwszej wojny światowej na froncie wschodnim, stoczonej między Austro‑Węgrami i Niemcami a armią rosyjską – bitwy pod Gorlicami, zwanej Verdun wschodu. To jeden z ponad 400 zachodniogalicyjskich cmentarzy wojennych zbudowanych przez Oddział Grobów Wojennych c.k. Komendantury Wojskowej w Krakowie. Nekropolia jest miejscem wiecznego spoczynku żołnierzy o różnej tożsamości religijnej i kulturowej, pochodzących z miejsc, które dziś leżą na terytoriach Austrii, Węgier, Niemiec, Polski, Ukrainy, Rosji i Słowenii. Nekropolia została zaprojektowana przez Jana Szczepkowskiego i Dušana Jurkoviča. Dominantą położonego na stromym stoku wzgórza cmentarza jest monumentalna drewniana kaplica-gontyna. Cmentarz Łużna‑Pustki jest miejscem pamięci odzwierciedlającym ideę egalitaryzmu poprzez równe upamiętnienie poległych żołnierzy, bez względu na ich wojskową, etniczną czy religijną przynależność.

26.  Kowno 1919–1940, Litwa

Jedyny dotychczas litewski Znak Dziedzictwa Europejskiego przyznany został architekturze Kowna powstałej w latach 1919–1940, kiedy miasto było tymczasową stolicą nowo powstałej Republiki Litewskiej. Funkcja ta spowodowała dynamiczny rozrost urbanistyczny i architektoniczny miasta – w  prowincjonalnym dotychczas ośrodku w ciągu tak krótkiego okresu powstało ponad 6000 nowych budynków, z których 42 stanowią elementy ZDE. Przekonanie o tymczasowej stołeczności Kowna (zgodnie z litewską konstytucją stolicą było pozostające w Polsce Wilno) doprowadziło do rozwoju architektury o przeznaczeniu mieszkalnym, kulturalnym, edukacyjnym, usługowym czy religijnym, nie zaś politycznym. Projektanci nowego Kowna odebrali swoje wykształcenie na licznych zagranicznych uczelniach, co rodziło efekt polifonii architektonicznej – przeplatają się tam wprawdzie głównie różne odmiany międzywojennego modernizmu, ale obecne są również inne tendencje stylistyczne, od klasycyzmu po art déco. Krajobraz miasta jest świadectwem silnych związków z wiodącymi ośrodkami architektonicznymi, stanowi przy tym wybitne dziedzictwo okresu międzywojennego.

27. Obóz Westerbork, Holandia

Położony w północno‑wschodniej Holandii obóz Westerbork założony latem 1939 roku jako obóz uchodźczy dla Żydów uciekających z Europy Środkowej, a później zmieniony przez nazistów w obóz deportacyjny, z którego wywieziono do obozów koncentracyjnych 107 tysięcy Żydów. Bezpośrednio po drugiej wojnie światowej został wypełniony Niemcami oczekującymi na wyroki oraz ich kolaborantami. W latach sześćdziesiątych XX wieku miejsce to stało się schronieniem dla Holendrów, którzy musieli opuścić Indie Zachodnie w związku z przeprowadzaną dekolonizacją. Kompleks został zburzony w 1971 roku, a w 1983 roku rozpoczęto upamiętnianie jego historii. Obecnie funkcjonuje tam muzeum, które zajmuje się kluczowymi dla historii XX wieku zagadnieniami okupacji, prześladowań, migracji, dekolonizacji i multikulturalizmu.

28. Były obóz koncentracyjny Natzweiler‑Struthof wraz z obozami satelickimi, Francja i Niemcy

Były obóz koncentracyjny Natzweiler‑Struthof wraz z 14 obozami satelickimi położonymi po obu stronach Renu to dotychczas jedyny transgraniczny Znak Dziedzictwa Europejskiego. W  funkcjonującym w latach 1941–1944 obozie przetrzymywano głównie opozycjonistów oraz działaczy ruchów oporu z różnych krajów Europy, zwłaszcza z Polski. Natzweiler miało charakter obozu pracy przymusowej, obozu tranzytowego oraz miejsca egzekucji. Spośród 52 tysięcy więźniów, którzy trafili do wymienionych tu obozów, zginęło około 22 tysięcy. Od 1965 roku na terenie obozu działa muzeum poświęcone jego historii, a od 2005 roku mieści się tam Europejskie Centrum Deportowanych Członków Ruchów Oporu. Miejsca objęte znakiem pełnią funkcje edukacyjną i upamiętniającą, podkreślającą nie tylko kaźń więźniów, ale przede wszystkim ich heroiczne postawy, dające pierwszeństwo działalności zgodnej z wyznawanymi ideologiami nad dbaniem o własne bezpieczeństwo. 

29. Szpital Partyzancki Franja, Słowenia

Leżący w słoweńskich górach Szpital Partyzancki Franja z czasów drugiej wojny światowej uzyskał Znak Dziedzictwa Europejskiego w uznaniu dla prowadzonej w nim przez jugosłowiańskich partyzantów akcji medycznej i humanitarnej. Ten składający się z kilkunastu drewnianych budynków kompleks został ukryty przed niemieckim okupantem poprzez położenie go w trudno dostępnym miejscu, dodatkowo był skrywany dzięki wytyczeniu szlaku prowadzącego doń korytem potoku, a także zawiązywaniu oczu transportowanym tam pacjentom. Jednostka funkcjonowała od grudnia 1943 roku do końca wojny, w  dużym stopniu dzięki pomocy mieszkańców okolicznych wsi. Międzynarodowa załoga szpitala niosła pomoc wszystkim potrzebującym – nie tylko aliantom, ale również żołnierzom walczącym dla państw osi. Instytucja zawdzięcza nazwę pracującej tam lekarce – Franji Bojc Bidovec. Obecnie dawny szpital mieści muzeum, kładące nacisk na wartości takie jak solidarność, demokracja i prawa człowieka.

30.  Miejsce Pamięci Ofiar Komunizmu i Ruchu Oporu Sighetu Marmației, Rumunia

W sierpniu 1948 roku, w stalinowskiej Rumunii, więzienie w Sighecie zostało zapełnione uczestnikami antykomunistycznego ruchu oporu, głównie studentami i chłopami. W 1950 roku zmodyfikowano profil więźniów – do opozycjonistów dołączyli przedstawiciele elity Rumunii, w tym wszyscy członkowie międzywojennego rządu Rumunii, naukowcy, wojskowi, dziennikarze, duchowni. W 1955 roku, po ustaleniach konwencji genewskiej i akceptacji Rumunii przez ONZ, część więźniów została zwolniona, część zaś przeniesiono do innych miejsc odosobnienia. W 1977 więzienie zostało zamknięte. W roku 1993 budynek dawnego więzienia został wykupiony przez prywatną Fundację Akademia Obywatelska, która zaadaptowała go do celów muzealnych. Obecnie każda z sześćdziesięciu cel więzienia jest salą poświęconą osobnemu zagadnieniu związanemu z rozwojem systemu komunistycznego i  prześladowań w Rumunii i w innych krajach Europy Wschodniej. Dopełnieniem działalności muzeum jest Międzynarodowe Centrum Studiów nad Komunizmem, odpowiedzialne za prowadzenie i  rozpowszechnianie wyników badań naukowych. 

31. Dzielnica europejska, Strasburg, Francja

Położony w sercu Alzacji Strasburg od dawna jest siedzibą licznych organizacji współpracy europejskiej, czym zasłużył sobie na miano stolicy Europy. Ich obecne nagromadzenie doprowadziło to utworzenia „dzielnicy europejskiej”, na terenie której położone są siedziby instytucji ucieleśniające ideę współpracy i integracji pomiędzy państwami Starego Kontynentu. Wśród rozmieszczonych w  zabytkowym krajobrazie miejskim gmachów organizacji i instytucji międzynarodowych należy wymienić budynek utworzonej już w 1815 roku Centralnej Komisji Żeglugi na Renie, budynki Rady Europy i jej organizacji wyspecjalizowanych: Pałac Europy, Europejski Trybunał Praw Człowieka, Europejską Dyrekcję ds. Jakości Środków Leczniczych, Europejskie Obserwatorium Audiowizualne, Parlament Unii Europejskiej oraz jej różne agendy: Centrum Informacji Europejskiej czy Centrum Dokumentacji Europejskiej, a także liczne inne niezależne instytucje opierające się na zasadzie współpracy międzynarodowej, jak na przykład Zgromadzenie Regionów Europy czy Międzynarodowy Instytut Praw Człowieka.

32. Dom Roberta Schumana, Scy‑Chazelles, Francja

Położony w Scy‑Chazelles ZDE upamiętnia dwukrotnego premiera i ministra spraw zagranicznych, finansów i sprawiedliwości Francji Roberta Schumana. Żyjący w latach 1886–1963 francuski mąż stanu jest jedną z kluczowych postaci w kształtowaniu powojennej Europy i stosunków transatlantyckich, uznawaną za jednego z ojców Unii Europejskiej, Rady Europy i NATO. To właśnie w jego domu w  Scy‑Chazelles podpisano tak zwaną deklarację Schumana, zawierającą plan utworzenia ponadnarodowej organizacji międzynarodowej – Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS). Na jej scenie ponownie odegrał ważną rolę, w tym, po przekształceniu na mocy traktatów rzymskich Zgromadzenia EWWiS w Zgromadzenie Parlamentu Europejskiego, sprawował przez dwa lata funkcję jego pierwszego przewodniczącego. Schuman jest jedną z najbardziej celebrowanych postaci polityki europejskiej drugiej połowy XX wieku – w całej Unii Europejskiej można odnaleźć wiele instytucji czy szkół noszących jego imię, a w 2004 roku Kościół katolicki rozpoczął proces jego beatyfikacji.

33. Bois du Cazier, Marcinelle, Belgia

Bois du Cazier to funkcjonujący jako miejsce pamięci i muzeum kompleks położonej w Walonii dawnej kopalni węgla kamiennego. Zobrazowany przez van Gogha los belgijskich górników od XIX wieku coraz częściej dotyczył licznych imigrantów ekonomicznych. W połowie XX wieku stanowili oni większość załóg wydobywających czarne złoto dla potrzeb Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Kluczowym momentem w historii Bois du Cazier była katastrofa, która miała miejsce 8 sierpnia 1956 roku. Zginęło w niej 262 górników pochodzących z 12 różnych krajów. 136 ofiar tej tragedii było Włochami. Kopalnię zamknięto w 1967 roku. Jej kompleks trafił na Europejski Szlak Dziedzictwa Przemysłowego Rady Europy oraz na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Przyznanie kopalni Znaku Dziedzictwa Europejskiego wynika z jej międzynarodowego kontekstu związanego przy tym bezpośrednio z historią Wspólnoty Europejskiej. Ponadto jej historia jest wymownym symbolem dla kluczowej w Unii Europejskiej postawy w zakresie bezpieczeństwa pracy.

34. Dom Alcide De Gasperiego, Pieve Tesino, Włochy

Leżącemu w Pieve Tesino w Trydencie muzeum przyznano Znak Dziedzictwa Europejskiego za rolę w  upamiętnianiu Alcide De Gasperiego. Urodzony w 1881 roku, gdy Trydent należał do cesarstwa habsburskiego, De Gasperi uzyskał wykształcenie w Wiedniu, tam też w latach 1911–1918 był posłem do parlamentu austriackiego. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej został posłem włoskim. W  1927 roku został uwięziony przez reżim faszystowski. Po wojnie pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych zarówno Zjednoczonego Królestwa Włoch, jak i Republiki Włoskiej. Jako późniejszy premier Włoch przyczynił się do założenia Rady Europy i Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. W 1993 roku otwarto proces jego beatyfikacji. Propagowane przez De Gasperiego motto „Zjednoczeni w  różnorodności” przyjęte zostało w 2000 roku przez Unię Europejską jako jej oficjalna dewiza, kreśliło wizję konieczności współdziałania zjednoczonej Europy dla zapewnienia jej dobrobytu i pokoju.

35. Historyczny zespół obiektów Stoczni Gdańskiej, Gdańsk, Polska

Stocznia Gdańska, nosząca od 1967 roku imię Lenina, była miejscem brzemiennych w skutki wydarzeń, które doprowadziły do przemian na skalę krajową i europejską. To tam brutalnie stłumiono protesty z grudnia 1970, które przyspieszyły rozwój demokratycznej opozycji. Odsłonięty w ich 10. rocznicę pomnik Poległych Stoczniowców 1970 roku był pierwszym oficjalnym monumentem poświęconym ofiarom komunizmu, jaki powstał na terenie bloku sowieckiego. Stocznia była wreszcie miejscem wielkiego strajku w sierpniu 1980 roku, który przekształcił się po trzech dniach w ogólnopolski protest społeczeństwa przeciw władzy komunistycznej. Kończące go porozumienia gdańskie pozwoliły na rejestrację pierwszego wolnego związku zawodowego NSZZ „Solidarność”, kierowanego przez Lecha Wałęsę. Działalność „Solidarności”, która przerodziła się w masowy ruch społeczny, doprowadziła w 1989 roku do upadku komunizmu i transformacji politycznej całej Europy Środkowej. Wyróżniony ZDE historyczny zespół obiektów Stoczni Gdańskiej obejmuje: Salę BHP, Bramę nr 2, plac Solidarności z  pomnikiem oraz Europejskie Centrum Solidarności.

36. Schengen, Luksemburg

Położone w Luksemburgu miasteczko nad Mozelą stało się w 1985 roku miejscem podpisania między krajami Unii Gospodarczej Beneluksu, Francją i RFN porozumienia o zniesieniu kontroli na wspólnych granicach. Utworzone tym sposobem stowarzyszenie państw było krokiem milowym na drodze do jednego z najważniejszych osiągnięć Unii Europejskiej – ustanowienia swobodnego przepływu ludzi na obszarze Wspólnoty. Tym samym miejsce to stało się symbolem jednej z podstawowych swobód zagwarantowanych w traktatach ustanawiających Wspólnoty Europejskie. Do układu z Schengen należą obecnie 22 państwa Unii Europejskiej oraz Szwajcaria, Liechtenstein, Islandia i Norwegia. W miasteczku można odnaleźć kilka obiektów upamiętniających zawarcie układu. Najważniejszym z nich jest Europejskie Centrum Schengen wraz z jego muzeum, instytucja odpowiedzialna za informowanie o historii zawartego tam porozumienia, a także promowanie wyrażanej przez nie wizji Europy bez granic.

37. Park Pamięci Pikniku Paneuropejskiego w Sopronie, Węgry

Park upamiętniający Piknik Paneuropejski z 19 sierpnia 1989 roku leży na obrzeżach Sopronu niedaleko granicy węgiersko‑austriackiej. Na pamiętne wydarzenie zjechało tysiące ludzi chcących skorzystać z  trzygodzinnego otwarcia granic między dwoma państwami leżącymi po przeciwnych stronach żelaznej kurtyny. Zorganizowany przez węgierską demokratyczną opozycję i ruch paneuropejski Ottona Habsburga za zgodą węgierskich władz Piknik stał się jednym z katalizatorów zniesienia żelaznej kurtyny. Dzięki otwarciu zamkniętej przez 40 lat bramy 600 obywateli Niemieckiej Republiki Demokratycznej uciekło na Zachód, rozpoczynając falę emigracji kolejnych 50 tysięcy Niemców, którzy wyjechali z Niemiec Wschodnich w ciągu 3 miesięcy dzielących Piknik od upadku muru berlińskiego. Soproński Znak Dziedzictwa Europejskiego jest niezwykle istotnym dla europejskiej pamięci symbolem wspólnoty narodów nierozdzielonych granicami.

38. Traktat z Maastricht, Holandia

Położone przy granicach z Niemcami i Belgią holenderskie Maastricht stało się w 1991 roku miejscem negocjacji prowadzących do podpisania tam rok później Traktatu o Unii Europejskiej. Konwencja ta wprowadziła instrumenty umocnienia spójności gospodarczej i społecznej Wspólnoty, utworzyła Unię Gospodarczą i Walutową, przyjęła przyszłe wprowadzeni euro jako wspólnej waluty unijnej, czy też ustanowiła obywatelstwo Unii Europejskiej. Traktat był pierwszym ważkim aktem reorganizacji porządku europejskiego po upadku żelaznej kurtyny. Zawarte w nim decyzje oparły funkcjonowanie Unii Europejskiej na trzech wydzielonych filarach, wprowadzając przy tym jej nową strukturę, obejmującą Radę Europejską, Radę Unii Europejskiej, Komisję Europejską, Parlament Europejski, Komisję Regionów oraz Trybunał Sprawiedliwości i Europejski Trybunał Obrachunkowy. Traktat stanowi kamień milowy w rozwoju Wspólnoty Europejskiej, będąc źródłem konstytutywnych dla niej unormowań.

Marek Świdrak – prawnik i historyk sztuki, pracownik MCK, badacz nowożytnej architektury środkowoeuropejskiej i prawa dziedzictwa kulturowego. 

Tekst pochodzi z „Herito” nr 32-33 (2018)