Czech Feminisms. Perspectives on Gender in East Central Europe

Red. Iveta Jusová, Jiřina Šiklová
Indiana University Press, Bloomington 2016

Zbiór tekstów pod redakcją Ivety ­Jusovej i Jiřiny Šiklovej to próba całościowego zaprezentowania czeskiego ruchu kobiecego, zarówno z perspektywy historycznej, jak i w jego współczesnych działaniach. Książka ta nie tylko przedstawia szeroką panoramę czeskiego feminizmu i kwestii najważniejszych dla praw kobiet i równości płci w Czechach, ale zawiera też teksty i dyskusje dotyczące feminizmu w całej Europie Środkowo‑Wschodniej. Autorki stosują perspektywę intersekcjonalną, uwzględniającą różne punkty odniesienia, i podejmują debatę dotyczącą umiejscowienia środkowoeuropejskiego ruchu na rzecz praw kobiet na globalnej mapie ruchu feministycznego. Rozważają też kwestie wykluczeń w ruchu feministycznym na wielu poziomach – z jednej strony Czeszki, a także kobiety z Europy Środkowo‑Wschodniej dzielą pozycję wykluczonych z zachodniego feminizmu z kobietami z globalnego Południa, z drugiej – mechanizmy marginalizacji można zaobserwować wewnątrz tych peryferyjnych ruchów, które wykluczają różne grupy kobiet w Czechach.
W zbiorze poruszono szerokie spektrum tematów: od ogólnych kwestii wpływu zachodnioeuropejskiego i amerykańskiego feminizmu na ruch kobiecy w Europie Środkowo‑Wschodniej, związków nacjonalizmu czeskiego i feminizmu, po historię ruchu kobiecego w Czechach przed 1989 rokiem, a także wiele kwestii ważnych dla współczesnego ruchu na rzecz praw kobiet w Czechach: relacje między ruchem społecznym a kobiecymi organizacjami pozarządowymi; historię czeskiego anarchofeminizmu; punkty przecięcia tematu praw kobiet i kwestii etnicznych, badane w tekstach analizujących sytuację kobiet ­romskich i migrantek z Wietnamu; kwestie ­hand­­lu ludźmi i pracy seksualnej; relacje między ruchem kobiecym a ruchem LGBT; a także kwestie męskości, sytuacji starszych kobiet, współczesną genderową sztukę czeską oraz relacje między językiem a sposobem formułowania teorii genderowej.
Nie zagłębiając się w poszczególne tematy, chcę zwrócić szczególną uwagę na to, co według mnie stanowi największy wkład teoretyczny tej publikacji, a mianowicie dyskusję nad relacją między środkowoeuropejską a światową mobilizacją na rzecz praw kobiet i równości płci. Ruch feministyczny Europy Środkowo‑Wschodniej był postrzegany ­często jako rozwijający się zbyt wolno. Amerykańskie feministki przyjeżdżały do krajów postsocjalistycznych wspierać budowanie struktur i kobiecych NGO, ale jednocześnie nie uniknęły w tych kontaktach orientalizującego spojrzenia, często krytykując sposób działania sióstr środkowoeuropejskich. Relacje między feminizmem zachodnim a środkowoeuropejskim są dyskutowane zarówno we wstępie zbioru, jak i w odrębnych rozdziałach, pojawiają się też przy okazji poszczególnych kwestii, jak chociażby w rozdziale dotyczącym La Strady, organizacji pozarządowej działającej w obszarze wsparcia ofiar handlu ludźmi. Autorka, Simona Fojtová, przywołuje wiele mówiący o relacjach Wschód – Zachód epizod, kiedy Donna Hughes, znana amerykańska feministka, bez konsultacji z czeskimi działaczkami, wystosowała list do prezydenta Czech, sprzeciwiając się planowanej legalizacji prostytucji, krytykując jednocześnie czeski ruch kobiecy za brak reakcji w tej sprawie. Taka bezpośrednia ingerencja z zewnątrz ilustruje poczucie wyższości i brak chęci dialogu, które niejednokrotnie wykazywały zachodnie działaczki w stosunku do kobiet z Europy Środkowo‑Wschodniej.
Rozwijając rozważania nad relacjami Wschód – Zachód, procesami transferu wiedzy i idei, autorki, przede wszystkim wspominane Jusová i Fojtová, podejmują kwestię peryferyjnej pozycji krajów Europy Środkowo‑Wschodniej. Pozycja ta jest co najmniej ambiwalentna – z jednej strony są to kraje umiejscowione w Europie, według zachodniej kategoryzacji zamieszkane przez ludność rasy białej, niewątpliwie przynależące do globalnej Północy, które po wejściu do Unii Europejskiej formalnie dołączyły do grona krajów bogatych. Z drugiej strony to państwa tkwiące przez długi czas w sytuacji zależności, zarówno w okresie powojennym, jak i wcześniej, kiedy na przykład Czesi pozostawali pod panowaniem Habsburgów, a Polska pod zaborami. Ta wieloznaczność utrudnia umiejscowienie krajów postsocjalistycznych na mapie współczesnego świata, a także zastosowanie odpowiednich narzędzi metodologicznych do opisu ich sytuacji, w tym sytuacji kobiet, i określenia miejsca ruchu feministycznego. Zachodnie teorie aplikowane bezpośrednio nie przystają do kontekstu środkowoeuropejskiego, ale dobrym narzędziem analitycznym nie jest też teoria postkolonialna. Iveta Jusová – na przykładzie ruchu kobiecego – wprowadza pojęcie „europejskiej dywidendy”, za którego pomocą próbuje opisać wieloznaczną pozycję Europy Środkowo‑Wschodniej. Owa „europejska dywidenda” jest zdefiniowana jako przywilej środkowoeuropejskich ruchów kobiecych, przysługujący im ze względu na umiejscowienie geograficzne i status białych kobiet, który daje dostęp do globalnych ekonomicznych, politycznych i kulturowych przywilejów oraz władzy typowej dla Europy. Jednocześnie są to kraje na marginesie Europy, eksploatowane przez europejskie mocarstwa i strukturalnie zajmujące niehegemoniczne, peryferyjne, choć nadal europejskie pozycje. Propozycja Jusovej stanowi kolejną próbę, obok na przykład pojęcia „postzależności”, stworzenia własnego języka do opisu okoliczności środkowoeuropejskich. Rozwijana dalej, może okazać się użytecznym narzędziem do analizy pozycji krajów naszego regionu.
Rozważania dotyczące relacji Wschód – Zachód są zdecydowanie najmocniejszą stroną książki. Brakuje w niej natomiast krytycznego odniesienia się do ostatnich dwudziestu pięciu lat w czeskim ruchu feministycznym. Artykuły są poświęcone nie tyle działaniom czeskiego ruchu kobiecego, ile pewnym problemom, które powinny znaleźć się w jego orbicie, nie uświadczymy tu jednak odniesienia do działań ruchu feministycznego w tym zakresie. Wydaje się, że podobnie jak ruch feministyczny w innych krajach regionu, czeski feminizm, wpisując się w logikę neoliberalnego rynku, rzadko podejmuje kwestie nierówności społecznych. Krytyczną analizę tego zjawiska podjęły autorki innego tomu: Solidarity in Struggle. Feminist Perspectives on Neoliberalism in East‑Central Europe (Solidarność w walce. Feministyczne spojrzenie na neoliberalizm w Europie Środkowo‑Wschodniej), wydanego w 2016 roku. Takiego spojrzenia z dystansu zdecydowanie brakuje w tej publikacji. Mimo to stanowi ona z pewnością ważną pozycję dokumentującą pewien etap rozwoju czeskiego ruchu kobiecego, zbierającą w jednym miejscu różne towarzyszące mu problemy i pozwalającą podsumować jego pierwsze dwadzieścia pięć lat działań. Z pewnością i polskiemu feminizmowi przydałoby się takie wydawnictwo, które miałoby wartość nie tylko naukową i historyczną, ale także wzmocniłoby potencjał i refleksję ruchu feministycznego.

Anna Ratecka